Spór o koncepcję społeczeństwa i wartość jednostki jako kontekst i wyzwanie dla polskiej myśli pedagogicznej

• Authors: Marek Rembierz

Title variants

EN

The Dispute about the Concept of Society and the Value of the Individual as a Context and a Challenge for Polish Pedagogical Thought

Abstracts

EN

If pedagogy is pursued in the knowledge-creating relationship with philosophical analyses and respects logical culture, taking up the issues indicated in the title it should pay attention to – having pedagogical consequences – ontological decisions concerning the existence of society and ontological relations between the social status of the society and the individual. What is ontically (live) primary: individual or society? What are the ontical relationships between the existence of an individual and the existence of society? What cannot exist without what? Can there be a society if there are no individuals, if they do not enter into relations with each other, thanks to which they form and consolidate different types of bonds between them? Andrzej Niesiołowski (1889–1945) accentuates the on-going primary character of the unit, completing the two theses on reality in “Outline of general pedagogy”: (1) “social phenomena arise from relations between individuals” and (2) “social phenomena only in relation to the individual are real”. The analysis of ontic dependence between the existence of an individual and the ways in which society functions, opens the problem area for pedagogical reflection. It leads to further important pedagogical issues. Amplifications and concretization in the pedagogical reflection – also with regard to historical experiences – are required for the conclusion of the ontical primacy of the existence of the individual and the socio-creative role of the relations and bonds between the individuals. Analyzes are carried out in the article until the moment when it is possible to continue developing the proposition of shaping a unit that participates in the co-creation and cooperates in creating social life, which should not be subject to undesirable alienation.

PL

Jeśli uprawia się pedagogikę w wiedzotwórczej więzi z analizami filozoficznymi i przestrzega kultury logicznej, to podejmując kwestie wskazane w tytule, należy zwracać uwagę na – mające konsekwencje pedagogiczne – rozstrzygnięcia ontologiczne, dotyczące sposobu istnienia społeczeństwa i ontycznych zależności między statusem bytowym społeczeństwa i jednostki. Co jest ontycznie (bytowo) prymarne: jednostka czy społeczeństwo? Jakie są ontyczne zależności między istnieniem jednostki a istnieniem społeczeństwa? Co bez czego istnieć nie może? Czy może istnieć społeczeństwo, jeśli nie będą istnieć jednostki, jeśli nie będą wchodzić z sobą w relacje, dzięki którym kształtują się i utrwalają różnego typu więzi między nimi? Ontyczną prymarność jednostki akcentuje Andrzej Niesiołowski (1889–1945), dopełniając w „Zarysie pedagogiki ogólnej” dwie tezy o rzeczywistości: (1) „zjawiska społeczne wyrastają ze stosunków między jednostkami” i (2) „zjawiska społeczne tylko w odniesieniu do jednostki są rzeczywiste”. Analiza zależności ontycznej między faktem istnienia jednostki a sposobami funkcjonowania społeczeństwa otwiera pole problemowe dla refleksji pedagogicznej. Prowadzi do kolejnych doniosłych pedagogicznie kwestii. Wymagane są bowiem w refleksji pedagogicznej rozwinięcia i konkretyzacje – także z uwzględnieniem doświadczeń historycznych – konstatacji o ontycznej prymarności istnienia jednostki oraz społecznotwórczej roli relacji i więzi między jednostkami. Analizy doprowadzone są w artykule do momentu, w którym można kontynuować rozwijanie propozycji kształtowania jednostki podmiotowo współuczestniczącej i współdziałającej w tworzeniu życia społecznego, które powinno nie ulegać niepożądanej alienacji.

Keywords

PL

jednostka; społeczeństwo; relacje; więź; podmiotowość; wychowanie

EN

pedagogy; individual; society; relationships; bond; subjectivity; upbringing

• Publisher: Uniwersytet Jagielloński
• Journal: Polska Myśl Pedagogiczna
• Year: 2018
• Issue: 4
• Pages: 59-90

Dates

published

2018

Contributors

author

Marek Rembierz

• Uniwersytet Śląski w Katowicach / Cieszyn, Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji ul. Bielska 62 43 - 400 Cieszyn

References

• Andrzejuk, Artur. „Personalizm tomistyczny wobec nowoczesnej i ponowoczesnej antropologii”. Studia Theologica Varsaviensia 1 (2017): 19–57.
• Archer, Margaret S. Człowieczeństwo. Problem sprawstwa. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2013.
• Arendt, Hannah. Korzenie totalitaryzmu. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1993, t. 1.
• Bocheński, Józef M. Ku filozoficznemu myśleniu. Wprowadzenie do podstawowych pojęć filozoficznych. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1986.
• Bocheński, Józef M. „O światopoglądzie”, w: tenże, Sens życia i inne eseje, 163–171. Kraków: Philed, 1993.
• Bocheński, Józef M. Sto zabobonów. Krótki filozoficzny słownik zabobonów. Kraków: Philed, 1994.
• Bortkiewicz, Paweł. „Człowiek ocalony w systemie posttotalitarnym”. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 31 (1998): 211–220.
• Bronk, Andrzej. „Czy pedagogika jest nauką autonomiczną?”. W: W trosce o integralne wychowanie, red. Marian Nowak, Tomasz Ożóg, Alina Rynio, 47–76. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2003.
• Bronk, Andrzej. „Pedagogika i filozofia: uwagi metafilozoficzne”. W: Filozofia a pedagogika. Szkice i studia, red. Piotr Dehnel, Piotr Gutowski, 9–27. Wrocław: Wydawnictwo DSWE TWP, 2005.
• Chmaj, Ludwik. „Polski ideał wychowania”, Muzeum 1(1939): 3–15.
• Chudy, Wojciech. „Filozofia personalistyczna Jana Pawła II (Karola Wojtyły)”. Teologia Polityczna 3 (2005–2006): 233–252.
• Chudy, Wojciech. „Istota pedagogiki personalistycznej”. Ethos 75 (2006): 52–74.
• Dancák, Pavol. Personalistický rozmer vo filozofii 20. storočia. Prešov: Prešovská univerzita v Prešove, 2009.
• Dziekoński, Stanisław. „Wychowanie społeczne w nauczaniu kardynała Stefana Wyszyńskiego”. Studia Prymasowskie 5 (2011): 137–154.
• Gałkowski, Stanisław. Długomyślność. Wprowadzenie do filozofii wychowania. Kraków: Akademia Ignatianum w Krakowie, Wydawnictwo WAM, 2016
• Gawecki, Bolesław. „Pierwiastek filozoficzny w pedagogice”. W: Polskie badania nad myślą pedagogiczną w latach 1900–1939. Parerga, opr. Sławomir Sztobryn i Małgorzata Świtka. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2006.
• Głombik, Czesław. Tomizm czasów nadziei. Słowiańskie kongresy tomistyczne Praga 1932 – Poznań 1934. Katowice: Śląsk, 1994.
• Grzegorczyk, Andrzej. Mała propedeutyka filozofii naukowej. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1989.
• Horowski, Jarosław. „Pedagogika tomistyczna a pedagogika wartości”. Paedagogia Christiana 1 (2008): 241–255.
• Horowski, Jarosław. „Tomistyczna myśl pedagogiczna w Polsce wobec idei personalizmu”. Kwartalnik Pedagogiczny 2 (2011): 29–61.
• Jagielska, Dominika, Janina Kostkiewicz. Pedagogika humanizmu społecznego Andrzeja Niesiołowskiego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015.
• Kolektywizm, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kolektywizm (dostęp: 7.03.2018).
• Kostkiewicz, Janina. Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2013.
• Kostkiewicz, Janina. „Największa miłość – to Polska. Naród i wolność w wychowawczej myśli Kardynała Stefana Wyszyńskiego”. W: O społeczeństwie, wychowaniu i pracy w myśli kardynała Stefana Wyszyńskiego, red. Lidia Marszałek, Adam Solak, 49–60. Warszawa: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2010.
• Kostkiewicz, Janina. „Status i tożsamość pedagogiki katolickiej 20-lecia międzywojennego w Polsce”. Paedagogia Christiana 1 (2013): 45–69.
• Kostkiewicz, Janina. „Temporalna zmienność życia wartościowego a uniwersalizm wartości w świetle filozofii i pedagogiki realistycznej”. Polska Myśl Pedagogiczna 3 (2017): 31–44.
• Kotarbiński, Tadeusz. „Główne kierunki poglądu na świat, które nurtują współczesność i znajdują odbicie w umysłowości naszego społeczeństwa”. W: tenże, Wybór pism. Myśli o myśleniu, t. II, 501–516. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958.
• Kotarbiński, Tadeusz. „Wspominki o Stefanie Czarnowskim”. W: tenże, Myśli o ludziach i ludzkich sprawach, red. Janina Kotarbińska, 240–243. Wrocław: Ossolineum, 1986.
• Kotłowski, Karol. Podstawowe prawidłowości pedagogiki. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964.
• Krońska, Irena. „Wspomnienie o Profesorze Ingardenie”. W: Fenomenologia Romana Ingardena, 59–70. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972.
• Kwieciński, Zbigniew. „Mimikra czy sternik. Dramat pedagogiki w sytuacji przesilenia formacyjnego”. W: Ewolucja tożsamości pedagogiki, red. Henryka Kwiatkowska, 20–25. Warszawa: Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, 1994.
• Lewowicki, Tadeusz. „Pedagogika – od wiedzy potocznej ku synergii doświadczenia, refleksji i wiedzy naukowej”. Nauka 4 (2007): 43–60.
• Mariański, Janusz. Godność ludzka jako wartość społeczno-moralna: mit czy rzeczywistość? (Studium interdyscyplinarne). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2016.
• Mariański, Janusz. Godność ludzka – wartość ocalona? Studium socjopedagogiczne. Płock: Płocki Instytut Wydawniczy, 2017.
• Mariański, Janusz. „Wartości moralne w zmieniającym się społeczeństwie polskim”, Edukacja Humanistyczna 1 (2011): 7–24.
• Maziarz, Mariusz. „Kolektywizm a indywidualizm: metodologia pomiaru w badaniach ekonomicznych”. Kwartalnik Prawo-Społeczeństwo-Ekonomia 2 (2016): 64–77.
• Między logiką a wiarą. Z Józefem M. Bocheńskim rozmawia Jan Parys. Montricher: 1992.
• Miłosz, Czesław. Zniewolony umysł. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1999.
• Modrzewski, Jerzy. „Meandry polskiej zinstytucjonalizowanej socjologii wychowania”, Studia Edukacyjne 35, (2015): 55–83.
• Niesiołowski, Andrzej. Zarys pedagogiki ogólnej. Rękopisy z oflagu, odczytanie i oprac. Janina Kostkiewicz. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017.
• Olbrycht, Katarzyna. „Istota wychowania personalistycznego” http://www.stowarzyszeniefidesetratio.pl/Presentations0/01aOlbrycht.pdf
• Olbrycht, Katarzyna. „Pedagogiczne konsekwencje personalistycznego ujmowania kultury na progu XXI wieku”. W: Kultura współczesna a wychowanie człowieka, red. Dariusz Kubinowski, 79–88. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Verba, 2006.
• Olbrycht, Katarzyna. Prawda, dobro i piękno w wychowaniu człowieka jako osoby. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Ślaskiego, 2000.
• Olech, Adam. „O filozofii protestu przeciwko światu uwikłanemu w szaleństwa ideologii”. W: Stan i perspektywy filozofii. Filozofia a przełom wieków, red. Maciej Woźniczka, 101–105. Częstochowa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 2003.
• Possenti, Vittorio. Rewolucja ducha. Doktryna społeczna Kościoła widziana oczyma kard. Karola Wojtyły, przeł. Robert Skrzypczak. Warszawa: Fronda, 2007.
• Pawełczyńska, Anna. Wartości a przemoc. Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
• Piekarski, Jacek. „Dlaczego pytamy o wiarygodność? Pogranicza dyscyplinarne w praktyce akademickiej”. W: Wiarygodność akademicka w edukacyjnych praktykach, red. Danuta Urbaniak-Zając, Jacek Piekarski, 21–47. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016.
• Pietrzyk-Reeves, Dorota. „Błąd antropologiczny komunizmu i odwrót od polityki”. W: Totalitaryzm a zachodnia tradycja, red. Miłowit Kuniński, 102–115. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej, Księgarnia Akademicka, 2006.
• Rembierz, Marek. „O uczeniu się pluralizmu w/dzięki pedagogice. Pluralistyczne perspektywy pedagogiki i różnorodne oblicza pluralizmów w krytycznym rozpoznaniu refleksji metapedagogicznej”. Studia Pedagogiczne 50 (2017): 105–153.
• Rembierz, Marek. „Realizm metafizyczny jako inspiracja myśli pedagogicznej. O refleksji antropologiczno-pedagogicznej Stefana Swieżawskiego i jej znaczeniu dla teorii wychowania oraz analiz metapedagogicznych”, Polska Myśl Pedagogiczna 2 (2016): 135–174.
• Rembierz, Marek. „Uniwersytet – wolność – bezinteresowność. Tradycyjny etos i współczesne przemiany tożsamości uniwersytetu”, Pedagogika Szkoły Wyższej 2 (2015): 11–48.
• Rynio, Alina. Wychowanie młodzieży w nauczaniu kardynała Stefana Wyszyńskiego. Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2001.
• Salij OP, Jacek. „Łatwość i trudność dobra”. W: tenże, Eseje tomistyczne, 52–66. Poznań: W drodze, 1995.
• Siemianowski, Antoni, Człowiek z człowiekiem. Z badań nad istotą życia wspólnotowego. Gniezno: Gaudentium, 2009.
• Smolińska-Theiss, Barbara. „Rozwój badań nad dzieciństwem – przełomy i przejścia”. Chowanna 1 (2010): 13–26.
• Smolińska-Theiss, Barbara. „Korczakowska idea praw dziecka”. Pedagogika Społeczna 3–4 (2010): 7–19.
• Smolińska-Theiss, Barbara. „Rok Janusza Korczaka. Społeczno-pedagogiczne wyzwania, oczekiwania, działania”. Problemy Polityki Społecznej 19 (2012): 11–24.
• Szacki, Jerzy. „Indywidualizm i kolektywizm. Wstępna analiza pojęciowa”. W: Indywidualizm a kolektywizm, red. zbiorowa, 9–19. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN, 1999.
• Szczepański, Jan. Wizje naszego życia. Warszawa: Wydawnictwo PWSBiA, 1995.
• Szubka, Tadeusz. „Światopogląd. Próba ogólnej charakterystyki”. W: Nauka – Światopogląd – Religia, red. Zofia Zdybicka, 21–41. Warszawa: Verbinum, 1989.
• Szulakiewicz, Władysława „Ludwik Chmaj (1888–1959). Zarys biografii i twórczości pedagogicznej”. Rozprawy z Dziejów Oświaty XLII (2003): 161–182.
• Śliwerski, Bogusław. O kluczowej dla pedagogiki twórczości filozofa Andrzeja Grzegorczyka (4 I 2016), http://sliwerski-pedagog.blogspot.com/2016/01/o-kluczowej-dla-pedagogiki-twoczosci.html
• Śliwerski, Bogusław. „O wymierności pracy nauczyciela”. Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne 18 (2009): 31–48.
• Śliwerski, Bogusław. „Paradygmaty współczesnej pedagogiki jedności w Polsce”. Przegląd Badań Edukacyjnych 2 (2017): 39–58.
• Śliwerski, Bogusław. „Pedagogika jako (nie-)gorsza INNA nauka”. Studia Edukacyjne 28 (2013): 57–84.
• Śliwerski, Bogusław. Pedagogika ogólna. Podstawowe prawidłowości. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012.
• Śliwerski, Bogusław. „Recepcja i aplikacje pedagogiki oraz psychologii krytycznej”. Polska Myśl Pedagogiczna 2 (2016): 19–49.
• Śliwerski, Bogusław. Teoretyczne i empiryczne podstawy samowychowania. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2010.
• Śliwerski, Bogusław. Współczesna myśl pedagogiczna. Znaczenia, klasyfikacje, badania. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2011.
• Śliwerski, Bogusław. „Współczesny spór o istotę i zakres wychowania personalistycznego w Polsce”. Annales. Etyka w życiu gospodarczym, 14 (2011): 11–25.
• Świątkiewicz, Wojciech. „Człowiek podmiotem życia społecznego (Postacie społecznego przyzwolenia dla zniewolenia)”. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 29 (1996): 192–196.
• Theiss, Wiesław. „Janusz Korczak: portret polityczny”. Kwartalnik Pedagogiczny 3 (1994): 43–55.
• Tischner, Józef. Rekolekcje paryskie. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013.
• Wielecki, Krzysztof. „Krótki wykład o podmiotowości”, Zarządzanie Publiczne 3 (2014): 86–95.
• Wielecki, Krzysztof. Podmiotowość w dobie kryzysu postindustrializmu. Między indywidualizmem a kolektywizmem. Warszawa: Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego, 2003.
• Wielecki, Krzysztof. „Socjologia na rozstaju dróg. Znaczenie teorii Margaret S. Archer”. Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne 10 (2015): 47–59.
• Wierzbicki, Alfred. „Słowo do Czytelnika”. W: Rocco Buttiglione, Etyka w kryzysie, 5–15. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1994.
• Witkowski, Lech. Przełom dwoistości w pedagogice polskiej. Historia, teoria, krytyka. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2013.
• Wojtyła, Karol. Miłość i odpowiedzialność. Studium etyczne. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1962.
• Wojtysiak, Jacek. Filozofia i życie. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2007.
• Wolsza, Kazimierz M. Rozjaśniać egzystencję. Eseje z filozofii człowieka. Opole: Wydawnictwo św. Krzyża, 2016.
• Wyszyński, Stefan. „Co duszpasterz może zrobić dla urzeczywistnienia ustroju korporacyjnego”. W: tenże, Początki nauczania społecznego (1934–1939), 152–171. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 2001.
• Żyję. Wybór odpowiedzi na ankietę ks. prof. Konstantego Michalskiego z 1945 r., skierowaną do byłych więźniów politycznych z czasów okupacji niemieckiej, red. ks. Edward Formicki CM, ks. Bronisław Sieńczak CM, ks. Wacław Umiński CM, Anna Witalis-Zdrzenicka. Kraków: Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy, 2012.

Identifiers

DOI

10.4467/24504564PMP.18.003.8642

Biblioteka Nauki

59511633