Teatr, który wychodził na ulice: Przestrzeń miejska w dawnych teatrach szkolnych

• Authors: Małgorzata Mieszek

Title variants

EN

Theater Out in the Streets: Urban Space in Historical School Theaters

Abstracts

EN

The article discusses the use of urban space in plays and theatrical and paratheatrical undertakings of school theatres in the Old Poland period (16th to 18th century). The analysed texts include dramas, dialogues, as well as chronicles and occasional accounts of paratheatrical events organized in various cities to celebrate religious and secular holidays. The interpretation focuses on how the cityscape and atmosphere changed during performances staged in cemeteries, streets, or squares. Attention is paid also to the expansion of the visual aspect of the performances and multiplication of means of artistic expression in the urban space (costumes, song and dance, pyrotechnics, the use of symbols, references to emblematic images, props). The article emphasizes the social and culture-making dimension of the participation of school theatres in local and nation-wide events. Leaving the school buildings behind, students got involved in a performative process of creating a theatre of participation; the people in the streets were to become active co-participants in the performance. An important factor in their activation was the theatrical transformation of the familiar urban space.

PL

Przedmiotem artykułu jest sposób wykorzystania przestrzeni miejskiej w sztukach i przedsięwzięciach teatralnych i parateatralnych związanych ze środowiskiem staropolskich teatrów szkolnych. Wśród analizowanych tekstów znalazły się utwory dramatyczne, dialogi oraz kronikarskie i okolicznościowe relacje z parateatralnych wydarzeń organizowanych w rożnych miastach z okazji świąt religijnych i świeckich. Interpretacja obejmuje wydobyte z tych tekstów elementy obrazujące przemiany, jakim w widowiskach realizowanych na cmentarzach, ulicach czy rynkach poddawano pejzaż i atmosferę miasta. Zwrócono również uwagę na rozbudowywanie strony widowiskowej i zwielokrotnianie środków wyrazu artystycznego w przestrzeniach miejskich (strojne kostiumy, śpiew, taniec, efekty pirotechniczne, operowanie symbolem, nawiązywanie do wyobrażeń emblematycznych, rekwizyty). Podkreślono społeczny i kulturotwórczy wymiar udziału teatrów szkolnych w wydarzeniach lokalnych i państwowych. Gdy teatr wychodził poza szkolne mury, uczniowie byli włączani w performatywny proces kreowania teatru uczestnictwa, w którym zgromadzeni na ulicach mieli stać się aktywnymi współuczestnikami widowiska. Istotną rolę w ich aktywizacji odgrywało widowiskowo-teatralne przekształcenie dobrze znanej przestrzeni miejskiej.

Keywords

PL

teatr szkolny w XVI–XVIII wieku; nowożytne wydarzenie parateatralne; literatura okolicznościowa; procesje religijne

EN

16th–18th-century school theater; early modern paratheatrical events; occasional literature; religious processions

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Sztuki PAN
• Journal: Pamiętnik Teatralny
• Year: 2022
• Volume: 71
• Issue: 1
• Pages: 51-72

Dates

published

2022

Contributors

author

Małgorzata Mieszek

• Uniwersytet Łódzki

• https://orcid.org/0000000207376233

References

• Abramowska, Janina. „Peregrynacja”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 125–158.
• Awianowicz, Bartosz Bogusław. „Urbes laudandi ratio: Antyczna teoria pochwały miast i jej recepcja w De inventione et amplificatione oratoria Gerarda Bucoldianusa oraz w Essercitii di Aftonio Sofista Orazia Toscanelli”. Terminus 11, z. 1/2, (2009): 15–32.
• Benevolo, Leonardo. Miasto w dziejach Europy. Tłumaczenie Hanna Cieśla. Warszawa: Wydawnictwo Krąg, 1995.
• Bieńkowski, Tadeusz. „Antyk w szkolnym dramacie pijarskim w Polsce”. Meander 16, nr 1 (1961): 313–322.
• Bieńkowski, Tadeusz. „Pogłosy antyku w szkolnym dramacie różnowierczym w Polsce (szkolne sceny w Gdańsku, Elblągu i Toruniu)”. Meander 18, nr 4 (1963): 159–167.
• Bieńkowski, Tadeusz. „Teatr i dramat szkół różnowierczych w Polsce: Zarys ogólnej charakterystyki”. Odrodzenie i Reformacja w Polsce 13 (1968): 51–79.
• Bogucka, Maria. Życie codzienne w Gdańsku: Wiek XVI–XVII. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967.
• Buszewicz, Elwira. Cracovia in Litteris: Obraz Krakowa w piśmiennictwie doby Odrodzenia. Kraków: Universitas, 1998.
• Chrościcki, Juliusz A. Sztuka i polityka: Funkcje propagandowe sztuki w epoce Wazów 1587–1668. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983.
• Dziechcińska, Hanna. Oglądanie i słuchanie w kulturze dawnej Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
• Dziechcińska, Hanna. „Świadomość urbanistyczna: Tradycja i ewolucja”. W: Rzeczpospolita domów IV: Domy miejskie, redakcja Krystyna Krawiec-Złotkowska, 189–194. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2015.
• Głowiński, Michał, i Aleksandra Okopień-Sławińska, red. Przestrzeń i literatura. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
• Handke, Ryszard. „Unaocznianie przestrzeni w epice a jej percepcja w dramacie”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 45–53.
• Judkowiak, Barbara. „Teatr jezuicki jako teatr masowy: Pytania o masowość w kulturze teatralnej jezuitów XVI–XVIII wieku na przykładzie polskim”. W: Teatr masowy, teatr dla mas, redakcja Małgorzata Leyko, 79–99. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
• Kadulska, Irena, red. Europejskie związki dawnego teatru szkolnego i europejska wspólnota dawnych kalendarzy. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2003.
• Kadulska, Irena. „Publiczność szkolnego teatru jezuickiego w XVIII wieku: W kręgu reguł, norm i praktyki”. W: Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce, redakcja Hanna Dziechcińska, 95–115. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985.
• Kadulska, Irena. „Wędrówka jako praktyka i zwyczaj szkolnego teatru”. W: Kadulska, Europejskie związki dawnego teatru szkolnego, 81–89.
• Kościelak, Sławomir. Jezuici w Gdańsku: Od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 2003.
• Michałowska, Teresa. „Kochanowskiego poetyka przestrzeni: Wizja horyzontalna”. Pamiętnik Literacki 70, nr 1 (1979): 3–30.
• Mieszek, Małgorzata. Intermedium polskie XVI–XVIII w. (teatry szkolne). Kraków: Collegium Columbinum, 2007.
• Niedźwiedź, Jakub. Kultura literacka Wilna (1323–1655): Retoryczna organizacja miasta. Kraków: Universitas, 2012.
• Okoń, Jan. Dramat i teatr szkolny: Sceny jezuickie XVII wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970.
• Okoń, Jan. Wychowanie do społeczeństwa w teatrach szkolnych jezuitów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Kraków: Collegium Columbinum, 2018.
• Pasek, Monika. „Słowo – obraz – spektakl: Korespondencja sztuk w opisach wileńskich procesji na Boże Ciało autorstwa Walentego Bartoszewskiego”. Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ: Nauki Społeczne 3, nr 14 (2016): 69–83.
• Pawlak, Marian. Dzieje gimnazjum elbląskiego w latach 1535–1772. Olsztyn: Pojezierze, 1972.
• Poplatek, Jan. Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957.
• Sławiński, Janusz. „Przestrzeń w literaturze: Elementarne rozróżnienia i wstępne oczywistości”. W: Głowiński i Okopień-Sławińska, Przestrzeń i literatura, 9–22.
• Taraszkiewicz, Jacek. „Pijarski teatr szkolny w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1658–1740”. W: Kadulska, Europejskie związki dawnego teatru szkolnego, 34–39.
• Witczak, Tadeusz. Teatr i dramat staropolski w Gdańsku (przegląd historycznomateriałowy). Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1959.
• Wójcik, Rafał. „Stemmata Posnaniensia: O wierszach na herb miasta Poznania w drukach oficyny Jana Wolraba (1578–1636)”. Kronika Miasta Poznania, nr 4 (2006): 71–88.
• Żukowski, Jacek. „Maszkary Bakcha, czyli król Władysław tańczy”. Barok 40, nr 1 (2013): 33–85.

Identifiers

DOI

10.36744/pt.835

Biblioteka Nauki

32083647