Między traumą a resentymentem: O pamięci rabacji galicyjskiej i przemocy pańszczyźnianej w dramatach ludowych drugiej połowy XIX wieku

• Authors: Agata Koprowicz

Title variants

EN

Between Trauma and Resentment: Towards Research on the Galician Peasant Uprising and Serfdom Violence in Folk Dramas of the Second Half of the 19th Century

Abstracts

EN

This article discusses the representation of the (absent) memory of the peasant revolution of 1846 and serfdom-related violence in folk drama from the second half of the 19th century. Theatre is understood here as a vehicle of class memory, in particular of the memory of landed gentry and peasants. Two works by two most popular authors of folk drama in this period are analyzed: Chłopi arystokraci (Aristocratic peasants, 1849) by Władysław Ludwik Anczyc and Wspólne winy (Guilty together, 1882) by Jan Kanty Galasiewicz. The former, usually interpreter as a satire on the realities of the countryside after peasant enfranchisement, is read by the author of the article as a reaction to the trauma induced in the landed gentry by the Galician Peasant Uprising and an attempted reconstruction of stable identities that were shaken by this event. The latter, in turn, whose author came from a peasant family, is presented as a treatise on peasant resentment stemming from the violence of serfdom.

PL

Artykuł dotyczy reprezentacji (nie)pamięci o rewolucji chłopskiej z 1846 roku i przemocy pańszczyźnianej w dramacie ludowym z drugiej połowy XIX wieku. W omawianym przypadku teatr rozumiany jest jako maszyna pamięci klasowej, w szczególności pamięci ziemiańskiej i chłopskiej. Analizie poddano dwa utwory dwóch najpopularniejszych twórców dramatu ludowego tego okresu: Chłopów arystokratów (1849) Władysława Ludwika Anczyca i Wspólne winy (1882) Jana Kantego Galasiewicza. Pierwszy z nich, zazwyczaj czytany jako satyra na realia pouwłaszczeniowej wsi, stanowi dla autorki reakcję na porabacyjną traumę ziemiaństwa i próbę rekonstrukcji stabilnych tożsamości, którymi zachwiało to wydarzenie. Z kolei drugi – Wspólne winy, pisany ręką twórcy chłopskiego pochodzenia, został pokazany jako rozprawa na temat chłopskiego resentymentu związanego z przemocą pańszczyźnianą.

Keywords

EN

folk drama; serfdom; Galician Peasant Uprising; Władysław Ludwik Anczyc; Jan Kanty Galasiewicz; memory

PL

dramat ludowy; pańszczyzna; rabacja galicyjska; Władysław Ludwik Anczyc; Jan Kanty Galasiewicz; pamięć

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Sztuki PAN
• Journal: Pamiętnik Teatralny
• Year: 2024
• Volume: 73
• Issue: 2
• Pages: 71-101

Dates

published

2024

Contributors

author

Agata Koprowicz

• Uniwersytet Warszawski

• https://orcid.org/0000000301045342

References

• Alexander, Jeffrey C. Trauma: A Social Theory. Cambridge: Polity Press, 2012.
• Améry, Jean. Poza winą i karą: Próby przełamania podjęte przez złamanego. Tłumaczenie Ryszard Turczyn. Kraków: Homini, 2007.
• Bańburski, Kazimierz, i Władysław Konieczny, red. Rabacja na Powiślu: Dziennik Marianny Pikuzińskiej i relacje chłopskie o krwawych wydarzeniach 1846 r. Tarnów: Muzeum Okręgowe, 2006.
• Bhabha, Homi. „Mimikra i ludzie: O dwuznaczności dyskursu kolonialnego”. Tłumaczenie Tomasz Dobrogoszcz. Literatura na Świecie, nr 1/2 (2008): 184–195.
• Biskupski, Łukasz. Miasto atrakcji: Narodziny kultury masowej na przełomie XIX i XX wieku; Kino w systemie rozrywkowym Łodzi. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, 2013.
• Bryk, Aleksander. Karol Namysłowski i jego orkiestra. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1980.
• Bugajewski, Maciej. „Resentyment w refleksji Jeana Améry’ego nad czasem i historią”. Sensus Historiae. Studia Interdyscyplinarne, nr 4 (2021): 63–70.
• Bystroń, Jan S. Wstęp do Władysław L. Anczyc, Obrazki dramatyczne ludowe, III–XXIV. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1924.
• Drożdż, Jacek. „Resentyment w ujęciu Friedricha Nietzschego i Maxa Schelera”. Pisma Humanistyczne, nr 2 (2000): 157–180.
• Erll, Astrid. „Literatura jako medium pamięci zbiorowej”. Tłumaczenie Magdalena Saryusz-Wolska. W: Pamięć zbiorowa i kulturowa: Współczesna perspektywa niemiecka, redakcja Magdalena Saryusz-Wolska, 211–247. Kraków: Universitas, 2009.
• Górski, Ryszard. Dramat ludowy XIX wieku. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969.
• Hirszowicz, Maria, i Elżbieta Neyman. „Społeczne ramy niepamięci”. Kultura i Społeczeństwo, nr 3/4 (2001): 23–48.
• Jamka, Ryszard. Panów piłą: Trzy legendy o Jakubie Szeli. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2023.
• Kieniewicz, Stefan. Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1951.
• Koprowicz, Agata. „Stylizacja «na chłopkę»: Przyczynek do badania dziewiętnastowiecznych fotografii arystokratek w stroju ludowym na przykładzie Róży Tarnowskiej z Branickich”. Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza 54 (2019): 131–161.
• Leszczyński, Adam. Ludowa historia Polski: Historia wyzysku i oporu; Mitologia panowania. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2020.
• Leszczyński, Adam. Obrońcy pańszczyzny. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2023.
• Łuksza, Agata. „Pani prokurator Marii Morozowicz-Szczepkowskiej, czyli o resentymencie”. Dialog, nr 3 (2018): 47–57. https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/pani-prokurator-marii-morozowicz-szczepkowskiej-czyli-o-resentymencie.
• Łuksza, Agata. „Transfer kulturowy a repertuar popularny: Przypadek londyńsko-warszawski”. Pamiętnik Teatralny 67, z. 4 (2018): 139–160. https://doi.org/10.36744/pt.267.
• Nietzsche, Friedrich. Z genealogii moralności. Tłumaczenie Grzegorz Sowiński. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012.
• Nijakowski, Lech M. Polska polityka pamięci: Esej socjologiczny. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008.
• Nijakowski, Lech M. „Regionalne zróżnicowanie pamięci o II wojnie światowej”. W: Między codziennością a wielką historią: Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, redakcja Piotr T. Kwiatkowski et al., 200–238. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010.
• Niziołek, Grzegorz. „Resentyment jako eksperyment”. Didaskalia, nr 112 (2012): 45–53.
• Olszewska, Maria Jolanta. „Tragedia chłopska”: Od W. L. Anczyca do K.H. Rostworowskiego; Tematyka – kompozycja – idee. Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2001.
• Partyga, Ewa. Wiek XIX: Przedstawienia. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, 2016.
• Rancière, Jacques. Estetyka jako polityka. Tłumaczenie Julian Kutyła i Paweł Mościcki. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2007.
• Rauszer, Michał. Siła podporządkowanych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
• Sieradzki, Józef, i Czesław Wycech, oprac. Rok 1846 w Galicji: Materiały źródłowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958.
• Syska, Henryk. Od „Kmiotka” do „Zarania”: Z historii prasy ludowej. Warszawa: Wydawnictwo Ludowe, 1949.
• Szyjkowski, Marian. Władysław Ludwik Anczyc: Życie i pisma; Monografia. Kraków: Księgarnia G. Gebethnera i Spółka, 1908.
• Tomczok, Paweł. Literacki kapitalizm: Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2018.
• Witos, Wincenty. Moje wspomnienia. Tom 1. Paryż: Instytut Literacki, 1964.
• Ziejka, Franciszek. „Dwie legendy o Jakubie Szeli”. Kwartalnik Historyczny, nr 4 (1969): 831–852.

Identifiers

DOI

10.36744/pt.1710

Biblioteka Nauki

34112046