Katastrofa na moment: „Śmierć palmy” Joanny Rajkowskiej

• Authors: Joanna B. Bednarek

Title variants

EN

A Catastrophe for the Moment: Joanna Rajkowska’s „Śmierć palmy” (Death of the Palm Tree)

Abstracts

EN

The author offers an interpretation of Joanna Rajkowska’s performance Śmierć palmy (Death of the Palm Tree, 2019) against the backdrop of the visibility of the Anthropocene and genocide and ecocide studies. The primary context here is Dipesh Chakrabarty’s call fundamental for environmental criticism: that the climate crisis should make us rethink the collective historical consciousness and the collective identities it has produced. The article recalls the original idea of Rajkowska’s installation Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich (Greetings from Jerusalem Avenue) (to envisage “the void left by the Jews”), the history of its reception (through the prism of middle-class affects), and its numerous subsequent “incarnations” of Alliance or protest. Although the installation appears to have turned from a memorial (the context of the Shoah) into a monument of the Anthropocene (the context of the climate catastrophe), in fact the withering of the palm tree does not invalidate previous meanings but rather shows their intertwining. The performance of the withering of the palm tree was related to the World Environment Day and lasted only about a fortnight, but the installation problematized the entanglements of the Anthropocene throughout its presence.

PL

Autorka proponuje interpretację performansu Śmierć palmy (2019) Joanny Rajkowskiej na tle widoczności antropocenu oraz studiów nad genocydem i ekocydem. Podstawowym kontekstem jest tu fundamentalny dla krytyki środowiskowej postulat Dipesha Chakrabarty’ego, by pod wpływem kryzysu klimatycznego przemyśleć raz jeszcze zbiorową świadomość historyczną i wytwarzane przez nią tożsamości zbiorowe. Artykuł przywołuje pierwotny zamysł instalacji Joanny Rajkowskiej Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich (unaocznienie „pustki po Żydach”), historię jej recepcji (przez pryzmat afektów klasy średniej) oraz późniejsze liczne „wcielenia” sojusznicze i protestacyjne. Pozornie instalacja z miejsca pamięci (kontekst Zagłady) zmieniła się w pomnik antropocenu (kontekst katastrofy klimatycznej), faktycznie jednak uschnięcie palmy nie unieważnia poprzednich znaczeń, lecz uwidacznia ich sploty. Performans uschnięcia palmy związany był z obchodami Światowego Dnia Środowiska i trwał zaledwie kilkanaście dni, ale instalacja przez cały czas problematyzowała uwikłania antropocenu.

Keywords

PL

Joanna Rajkowska; antropocen; katastrofa klimatyczna; Zagłada; genocyd; performans; sztuka krytyczna

EN

Joanna Rajkowska; Anthropocene; climate catastrophe; Shoah; genocide; performance; critical art

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Sztuki PAN
• Journal: Pamiętnik Teatralny
• Year: 2025
• Volume: 74
• Issue: 1
• Pages: 89-107

Dates

published

2025

Contributors

author

Joanna B. Bednarek

• https://orcid.org/0000000244799956

References

• Barcz, Anna. „Przedmioty ekozagłady: Spekulatywna teoria hiperobiektów Timothy’ego Mortona i jej (możliwe) ślady w literaturze”. Teksty Drugie, nr 2 (2018): 75–87. https://journals.openedition.org/td/8513.
• Broswimmer, Franz. Ecocide: A Short History of the Mass Extinction of Species. London: Pluto Press, 2002.
• Castells, Manuel. Siła tożsamości. Tłumaczenie Sebastian Szymański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
• Chakrabarty, Dipesh. „Klimat historii: Cztery tezy”. Tłumaczenie Magda Szcześniak. Teksty Drugie, nr 5 (2014): 168–199. https://rcin.org.pl/Content/60094/PDF/WA248_79693_P-I-2524_chakrabarty-klimat_o.pdf.
• Dauksza, Agnieszka. „Laboratorium artystyczne: realizm afektywny: Praktyki Joanny Rajkowskiej”. W: Nowa humanistyka: Zajmowanie pozycji, negocjowanie autonomii, redakcja Ryszard Nycz et al. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2017.
• Gdula, Maciej. „Dwie terapie”. W: Rajkowska: Przewodnik Krytyki Politycznej.
• Iwański, Mikołaj, red. Wyparte dyskursy: Sztuka wobec zmian społecznych i dezindustralizacji. Szczecin: Akademia Sztuki w Szczecinie, 2016.
• Kozień, Monika, Marta Miskowiec i Agata Pankiewicz. Hawaikum: W poszukiwaniu istoty piękna. Kraków: Wydawnictwo Czarne, 2015.
• Latour, Bruno. „Agency at the time of the Anthropocene”. New Literary History, vol. 45 (2014): 1–18. https://muse.jhu.edu/article/543416.
• Leder, Andrzej. Prześniona rewolucja: Ćwiczenia z logiki historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2014.
• Markiewka, Tomasz S. „Demokracja kapitalistyczna, czyli o historii współczesnej Polski”, Nowy Obywatel, nr 26 (2018). https://nowyobywatel.pl/2018/05/13/demokracja-kapitalistyczna-czyli-o-historii-wspolczesnej-polski/.
• Mirzoeff, Nicholas. „Świat się zmienia”. W: Jak zobaczyć świat. Tłumaczenie Łukasz Zaremba. Kraków: Karakter, 2016.
• Morton, Timothy. Hyperobjects: Philosophy and Ecology after the End of the World. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2013.
• Nycz, Ryszard. Kultura jako czasownik: Sondowanie nowej humanistyki. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2017.
• Patel, Raj, i Jason W. Moore. „Tania natura”. Tłumaczenie Andrzej W. Nowak i Przemysław Czapliński. W: O jeden las za daleko: Demokracja, kapitalizm i nieposłuszeństwo ekologiczne w Polsce, redakcja Przemysław Czapliński et al. Warszawa: Książka i Prasa, 2019.
• Patel, Raj, and Jason W. Moore. A History of the World in Seven Cheap Things: A Guide to Capitalism, Nature and the Future of the Planet. London: Verso, 2018.
• Praczyk, Małgorzata. „Pomniki i Ziemia”. W: Pomniki w epoce antropocenu, redakcja Małgorzata Praczyk. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2017.
• Rajkowska: Przewodnik Krytyki Politycznej. Opracowanie zbiorowe. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010.
• Rajkowska, Joanna. „Niby, żeby, jest”. W: Rajkowska: Przewodnik Krytyki Politycznej.
• Ruksza, Stanisław. „Utopia od podstaw”. W: Rajkowska: Przewodnik Krytyki Politycznej.
• Sendyka, Roma. „Nie-miejsca pamięci i ich nie-ludzkie pomniki”. Teksty Drugie, nr 2 (2017): 86–108. https://journals.openedition.org/td/2294.
• Sienkiewicz, Karol. Zatańczą ci, co drżeli: Polska sztuka krytyczna. Kraków: Karakter, 2014.
• Snyder, Timothy. Czarna ziemia: Holocaust jako ostrzeżenie. Tłumaczenie Bartłomiej Pietrzyk. Kraków: Znak Horyzont, 2015.
• Sowa, Jan. Fantomowe ciało króla: Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą. Kraków: Universitas, 2011.
• Sowa, Jan, i Krzysztof Wolański. Sport nie istnieje: Igrzyska w społeczeństwie spektaklu. Warszawa: w.a.b., 2017.
• Szcześniak, Magda. Normy widzialności: Tożsamość w czasach transformacji. Warszawa: Fundacja Bęc! Zmiana, 2016.
• Szcześniak, Magda, i Paweł Mościcki. „Zobaczyć antropocen”. Widok. Teorie i praktyki kultury wizualnej, nr 22 (2018). https://doi.org/10.36854/widok/2018.22.1768.
• Ubertowska Aleksandra. Historie biotyczne: Pomiędzy estetyką a geotraumą. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2020.
• Ubertowska, Aleksandra, Dobrosława Korczyńska-Partyka i Ewa Kuliś, red. Poetyki ekocydu: Historia, natura, konflikt. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2019.
• Welzer, Harald. Wojny klimatyczne: Za co będziemy zabijać w XXI wieku?. Tłumaczenie Michał Sutowski. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010.
• Zaremba, Łukasz. Obrazy wychodzą na ulice: Spory w polskiej kulturze wizualnej. Warszawa: Fundacja Bęc! Zmiana, 2018.

Identifiers

DOI

10.36744/pt.1644

Biblioteka Nauki

59498672