„Obraz srebrny” z kościoła kanoników regularnych w Mstowie

• Authors: Paweł Dettloff

Title variants

EN

‘Silver Painting’ from the Church of the Canons Regular in Mstów

Abstracts

EN

The silver robe covering the miraculous painting of Our Lady of Mstów in the church of the Canons Regular in Mstów (at present currently Wancerzów) near Częstochowa is discussed. The oldest written record referring to this artifact dates back to 1704, defining it as a ‘silver painting’. Actually, the silver appliqué design on the miraculous effigy covers almost the whole of its surface (except for the faces), while the shape of the cover resembles the representation underneath. The robe was made of silver, partially gilded embossed sheet, engraved in parts. The upper part of figural elements are almost solid realistically rendered, made as a cast. An interesting and precious piece of goldsmithery, encompassed within the tradition of adorning miraculous images with metal applications, it ranks among the robes put upon sacral pictures so numerous in the Polish-Lithuanian Commonwealth, representing, however, its less typical variety. Covering the whole of the painting showing Our Lady, it is actually bigger (48 x 38 cm) than the small picture itself (25 x 30 cm). The silver sheet, namely the application with a full-bodied presentation of the figure, has practically taken over the role of the original. In this way, it has become its visual transformation and a ‘new picture’. This is the version the faithful have seen until today. Furthermore, the dependence of the depictions on the robe on the print popularizing the miraculous effigy of Our Lady of Częstochowa is interesting. Neither the circumstances nor the exact date of the piece’s foundation are known. However, based on the above analysis, it can be assumed that the dress was executed in the last decade of the 17th century or in the early 18th century, most likely before 1704. What strikes in the work is a genuine design composition and ‘compiled’ ornamental decoration, as well as high quality of craftsmanship. Among the applied ornaments, acanthus and auricular motifs, the latter resembling schweifwerk ornament, can be found. Although stylistically retarded, the Mstów robe remains a precious work of artistic craftsmanship; an anonymous piece produced possibly by a Częstochowa workshop; it demonstrated its high technical and artistic capacity. An important set, integrally connected with the discussed artifact, can be seen in the 17th-century pieces of jewellery adorning the silver sheet of the robe.

PL

Tematem artykułu jest srebrna sukienka nałożona na cudowny obraz Matki Boskiej Mstowskiej w kościele kanoników regularnych w Mstowie (ob. Wancerzowie) koło Częstochowy. Najstarszy przekaz pisany odnoszący się do tego artefaktu, pochodzący z 1704 r., określa go jako „obraz srebrny”. W istocie srebrna aplikacja na cudownym wizerunku zakrywa niemal całą jego powierzchnię (z wyjątkiem twarzy), a sposób uformowania okrywy przypomina wizerunek znajdujący się pod spodem. Sukienkę sporządzono ze srebrnej i częściowo złoconej blachy repusowanej, miejscami rytowanej. Elementy figuralne w górnej części są niemal pełnoplastyczne i wykonane w technice odlewu. Jest to interesujące i cenne dzieło sztuki złotniczej, wpisujące się w tradycję zdobienia cudownych wizerunków metalowymi aplikacjami. Należy do bardzo licznie występujących na terenie Rzeczypospolitej sukienek nakładanych na obrazy sakralne. Prezentuje jednak mniej typową odmianę. Zakrywa niemal w całości rycinę z wyobrażeniem Bogarodzicy. Ma przy tym rozmiary (48×38 cm) wykraczające poza niewielkie rozmiary samego obrazu (25×30 cm). Ta srebrna blacha – aplikacja z plastycznym przedstawieniem postaci przejęła w praktyce rolę oryginału. Stała się bowiem jego wizualnym przetworzeniem i niejako „nowym obrazem”. W tej właśnie postaci widoczna jest do dziś dla wiernych. Interesująca jest także zależność przedstawień na sukience z odbitką graficzną popularyzującą cudowny wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej. Okoliczności fundacji i dokładna data powstania dzieła pozostają nieznane. Na podstawie przedstawionej powyżej analizy możemy jednak zakładać, że sukienkę wykonano w ostatnim dziesięcioleciu XVII w. lub na początku następnego stulecia, zapewne przed rokiem 1704. Dzieło zwraca uwagę oryginalnie zaprojektowaną kompozycją i „kompilowaną” dekoracją ornamentalną, a także dobrym poziomem wykonania. Wśród użytych ornamentów znajdują się motywy akantowe oraz małżowinowe, przypominające miejscami formy schweifwerkowe. Choć pod względem stylowym pozostaje dość zapóźniona, mstowska sukienka jest jednak bardzo cennym dziełem rzemiosła artystycznego – tworem anonimowego, zapewne częstochowskiego warsztatu, dowodzącym jego technicznych i artystycznych możliwości. Ważnym zespołem, integralnie związanym z omawianym zabytkiem są XVII-wieczne elementy biżuterii zdobiące srebrną blachę sukienki.

Keywords

PL

Kościół kanoników regularnych w Mstowie; cudowny obraz Matki Boskiej Mstowskiej; srebrna sukienka; warsztat częstochowski

EN

Church of the Canons Regular in Mstów; miraculous painting of Our Lady of Mstów; silver robe; Częstochowa workshop

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Sztuki PAN
• Journal: Biuletyn Historii Sztuki
• Year: 2019
• Volume: 81
• Issue: 4
• Pages: 559-581

Dates

published

2019

Contributors

author

Paweł Dettloff

• Kraków, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

• https://orcid.org/0000000218137211

References

• Adamska Magdalena, „Wyroby jubilerskie we wzornikach graficznych XVI i XVII w.”, [w:] Rządzić i olśniewać. Klejnoty i jubilerstwo w Polsce w XVI i XVII wieku. Eseje, Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum 2019.
• Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, „Wota srebrne. Z badań nad sztuką sarmatyzmu w Polsce”, Biuletyn Historii Sztuki, 32:1970, z. 2.
• Czyżewski Krzysztof, Walczak Marek, „Uwagi o zastosowaniu srebra w sztuce Rzeczypospolitej”, [w:] Fides ars scientia. Studia dedykowane pamięci Księdza Kanonika Augustyna Mednisa, red. Andrzej Betlej i Józef Skrabski, Tarnów 2008.
• Dettloff Anna, Dettloff Paweł, Domus Aurea. Architektura i sztuka dominikańskiego sanktuarium Matki Bożej w Gidlach, Warszawa 2016.
• Dettloff Paweł, „Architektura kościoła Kanoników Regularnych Laterańskich w Mstowie”, [w:] Mstów. Miasto, klasztor i parafia na przestrzeni wieków, red. Kazimierz Łatak CRL, Łomianki 2013.
• Dettloff Paweł, „Kościół kanoników regularnych laterańskich w Mstowie”, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 43:1998, z. 4.
• Dworzak Agata, Fabrica ecclesiae sandomiriensis. Dzieje modernizacji wnętrza kolegiaty sandomierskiej w XVIII wieku w świetle źródeł archiwalnych, Kraków 2016.
• Golonka Jan OSPE, Ołtarz Jasnogórskiej Bogurodzicy. Treści ideowe i artystyczne kaplicy i retabulum, Częstochowa – Jasna Góra 1996.
• Gradowski Michał, Znaki na srebrze. Znaki miejskie i państwowe na terenie Polski w obecnych jej granicach, Warszawa 1994.
• Irmscher Günter, Kleine Kunstgeschichte des europäischen Ornaments seit der frühen Neuzeit (1400-1900), Darmstad 1984.
• Jasnogórski Ołtarz Ojczyzny, red. Jan Golonka, Częstochowa 1991.
• Jaśkiewicz Aleksander, „Złotnictwo wotywne regionu częstochowsko-wieluńskiego. Studium z zakresu sztuki prowincjonalnej i ludowej XVII-XIX wieku”, Rocznik Muzeum Okręgowego w Częstochowie, t. 5, Sztuka, z. 1, 1982.
• Jurkowlaniec Grażyna, Epoka nowożytna wobec średniowiecza. Pamiątki przeszłości, cudowne obrazy, dzieła sztuki, Wrocław 2008.
• Karpowicz Mariusz, „Uwagi o aplikacjach na obrazy i roli sreber w dawnej Rzeczypospolitej”, Rocznik Historii Sztuki, 16:1986.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11: Woj. Bydgoskie, z. 9: Powiat lipnowski, oprac. Ryszard Brykowski, Izabela Galicka i Hanna Sygietyńska, Warszawa 1969.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 6: Województwo katowickie, z. 4: Dawny powiat częstochowski, red. Izabella Rejduch-Samkowa i Jan Samek, oprac. Przemysław Maliszewski i Adam Małkiewicz oraz Izabella Rejduch-Samkowa i Jan Samek, Warszawa 1979.
• Knapiński Ryszard, „Nieznane grafiki z wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej”, [w:] Zwycięstwo przychodzi przez Maryję, red. Zachariasz S. Jabłoński OSPPE, Teofil Siudy, Częstochowa 2006.
• Letkiewicz Ewa, Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów, Lublin 2006.
• Łatak Kazimierz CRL, Sanktuarium Matki Bożej Mstowskiej, Ełk 2000.
• Łatak, „Katalog rządców prepozytury mstowskiej”, [w:] Mstów. Miasto, klasztor i parafia na przestrzeni wieków, red. Kazimierz Łatak CRL, Łomianki 2013.
• Mączyński Ryszard, Blaski złotniczego kunsztu Studia z dziejów rzemiosła artystycznego XVII i XVIII wieku, Toruń 2010.
• Migasiewicz Paweł, Kościół podominikański w Sieradzu, Warszawa-Sieradz 2003.
• Miziołek Jerzy, Sol Verus. Studia nad ikonografią Chrystusa w sztuce pierwszego tysiąclecia, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991.
• Nowacki Dariusz, Magdalena Piwocka, Michał Grychowski, Klejnoty w dawnej Polsce, Warszawa 2011
• Nowiński Janusz SDB, Czerwińsk, Warszawa 2012.
• Ornamenta Ecclesiae. Sztuka sakralna diecezji kieleckiej. Katalog wystawy, red. Krzysztof Myśliński, Kielce 2000.
• Rożek Michał, Katedra wawelska w XVII wieku, Kraków 1980.
• Samek Jan, Rejduch-Samkowa Izabella, „Czy złotnictwo polskie XVII wieku ma własne oblicze?”, [w:] Sztuka XVII wieku w Polsce. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kraków, grudzień 1993, red. T. Hranowska, Warszawa 1994.
• Schiller Gertrud, Ikonographie der Christlichen Kunst, B. 1, Gütersloh 1966.
• Smulikowska Ewa, „Ozdoby obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej jako zespół zabytkowy”, Rocznik Historii Sztuki, 10:1974.
• Sobczak-Jaskulska Renata, „Biżuteria w tak zwanej «koronie królowej Jadwigi» z kościoła p. w. Bożego Ciała w Poznaniu”, [w:] Biżuteria w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Okręgowe w Toruniu oraz Toruński Oddział Stowarzyszenia Historyków Sztuki, 20-21 kwietnia 2001, red. Katarzyna Kluczwajd, Toruń 2001.
• Wojtacha Przemysław, „Metalowe aplikacje w formie szat z przedstawieniami fundatorów”, Roczniki Humanistyczne, 61:2013, nr 4.
• Woźniak Michał, „Wpływy augsburskie w złotnictwie gdańskim XVII-XVIII stulecia”, Biuletyn Historii Sztuki, 47:1985, z. 1-2.
• Woźniak Michał, Złotnictwo sakralne Prus Królewskich. Studium typologiczno-morfologiczne, Toruń 2012.
• Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. Sławomir Brzezicki i Joanna Wolańska, Warszawa 2016.
• Zbiory wawelskie. Nabytki 2017-2018. Zamek Królewski na Wawelu, 9 kwietnia – 30 czerwca 2019, red. Jerzy Petrus, Kraków 2019.
• Zbudniewek Janusz OSPE, „Archiwalia do dziejów klasztoru mstowskiego przechowywane w Archiwum Klasztoru Paulinów na Jasnej Górze”, [w:] Mstów. Miasto, klasztor i parafia na przestrzeni wieków, red. Kazimierz Łatak CRL, Łomianki 2013.

Identifiers

DOI

10.36744/bhs.629

Biblioteka Nauki

16033737