Psychologia różnicowa w poszukiwaniu ἀρχή

• Authors: Jacek Bielas

Title variants

EN

Differential Psychology in Search of ἀρχή

Abstracts

EN

Certainly, there are various relations between psychology and philosophy as phenomena of human culture. In such a metatheoretical context, the main aim of this analysis is the question of the specificity of differential psychology as a field of research. The paper aims to provide a more precise epistemological formula for such specificity by embedding differential psychology, more strongly than before, in the tradition that can be traced back to presocratic philosophy, and by reconstructing some types of questions that can serve as guiding questions in this research area. Incidentally, the perspective of recognizing such a common ground between psychology and philosophy provides another opportunity to consider the question of whether these similarities are necessary as phenomena of the same culture, which would be in line with social constructivism, or whether they are due to other reasons.

PL

Różne są związki pomiędzy psychologią i filozofią jako przejawami kultury. W tym metateoretycznym kontekście główny cel zaprezentowanych tutaj rozważań stanowi sprawa specyfiki psychologii różnicowej jako obszaru badań psychologicznych. W artykule przedstawiono propozycję dookreślenia tej specyfiki poprzez wpisanie problematyki psychologii różnicowej, wyraźniej niż dotychczas, w ramy tradycji wywodzącej się u swojego zarania z filozofii presokratejskiej oraz poprzez rekonstrukcję na tym obszarze badawczym pytań, które w sposób explicite mogłyby pełnić tu funkcję pytań naczelnych. Już sama możliwość tak zasadniczych zbieżności pomiędzy psychologią a filozofią może skłaniać, niejako na marginesie, do podjęcia przy tej okazji raz jeszcze pytania, czy stanowią one pewną konieczność w związku z tymi samymi uwarunkowaniami kulturowymi, zgodnie zresztą z tezami konstruktywizmu społecznego, czy wynikają jednak z innych powodów.

Keywords

PL

psychologia różnicowa; filozofia presokratejska; ἀρχή/zasada; cecha; στοιχεῖον/element

EN

differential psychology; presocratic philosophy; ἀρχή / principle; trait; στοιχεῖον / element

• Publisher: Akademia Ignatianum w Krakowie
• Journal: Perspektywy Kultury
• Year: 2023
• Volume: 43
• Issue: 4/2
• Pages: 575-590

Dates

published

2023

Contributors

author

Jacek Bielas

• Uniwersytet Ignatianum w Krakowie

• https://orcid.org/0000000197714162

References

• Allport, G. (1937). Personality: A Psychological Interpretation. New York: Holt.
• Cattel, R.B. (1943). The description of personality: Basic traits resolved into clusters. Journal of Abnormal and Social Psychology, nr 38, 476–506.
• Cloninger, C.R, Svrakic D.M., i Przybeck T.R. (1993). A psychobiological model of temperament and character. Archives of General Psychiatry, nr 50, 975–990.
• Cornford (1942/2001). Czy filozofia jońska była naukowa? Przegląd Filozoficzny, nr 2(38), 5–15.
• Costa P.T. Jr, i McCrac R.R. (1992). Four ways five factors are basic. Personality and Individual Differences, nr 13, 653–665.
• Curd, P. (2020). Presocratic Philosophy, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, E.N. Zalta (red.). Pozyskano z: https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/presocratics.
• Duffy, E. (1957). The psychological significance of the concept of “arousal” and “activation”. Psychological Review, nr 64, 265–275.
• Eysenck, H.J. (1991). Dimensions of Personality: The Biosocial Approach to Personality. W: J. Strelau, i A. Angleitner (red.), Explorations in Temperament: International Perspectives on Theory and Measurement. New York: Plenum Press, 87–103.
• Francuz, P. (2008). Podmiot w psychologii: próba systematyzacji. W: J. Bartmiński, i A. Pajdzińska (red.), Podmiot w języku i kulturze, 61–71.
• Gray, J.A. (1981). A critique of Eysenck’s theory of personality. W: H.J. Eysenck (red.). A model for personality. Berlin: Springer-Verlag, 246–276.
• Hebb, D.O. (1955). Drives and the C.N.S. (conceptual nervous system). Psychological Review, nr 62, 243–254.
• Krzyżewski, K. (1987). O możliwych rozumieniach kategorii „cechy” jako kategorii opisu struktury osobowości. Zeszyty Naukowe UJ. Prace Psychologiczne, nr 4, 7–20.
• Palmer, J. (2020). Parmenides, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, red. E.N. Zalta. Pozyskano z: https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/parmenides/
• Rothbart, M.K. i Derryberry, D. (1981). Development of individual differences in temperament. W: M.E. Lamb i A.L. Brown (red.), Advances in developmental psychology. Hillsdale, NJ: Erlbaum, 37–86.
• Ingarden, R. (1972). O pytaniach esencjalnych. W: Z teorii języka i filozoficznych podstaw logiki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Stern, W. (1938). General psychology from a personalistic standpoint. New York: Macmillan.
• Strelau, J. (2001). Psychologia temperamentu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Strelau, J. (2002). Psychologia różnic indywidualnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
• Strelau, J., i Zawadzki, B. (1993). The Formal Charactersistics of Behavior – Temperament Inventory (FCB-TI): Theoretical assumptions and scale construction. European Journal of Personality, nr 7, 313–336. doi: 10.1002/per.2410070504.
• Twardowski, K. (2020). Roman Witold Ingarden, „O pytaniach esencjalnych”, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie” 4, 3 (1924): 119-135. Ruch Filozoficzny, nr 76(1), 149–163.
• Węgrzecki, A. (1996). Zarys fenomenologii podmiotu. Wrocław–Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Ossolineum.
• Zuckerman, M. (1994). Behavioral Expressions and Biosocial Bases of Sensation Seeking. New York: Cambridge University Press.

Identifiers

DOI

10.35765/pk.2023.430402.32

Biblioteka Nauki

37247287