W kwestii niemieckiego pojęcia przestrzeni Litwy od czasów św. Brunona z Kwerfurtu (wiek XI) do Generalbezirk Litauen podczas okupacji niemieckiej ziem litewskich w trakcie II wojny światowej

• Authors: Arūnas Vyšniauskas

Title variants

EN

Regarding the German concept of the space of Lithuania from the time of St. Bruno of Querfurt (11th century) to Generalbezirk Litauen during the German occupation of Lithuanian lands during World War II

Abstracts

EN

The first mention of the country called Lithuania comes from the beginning of the 11th century. According to Polish historian Jerzy Ochmański, Lithuania was known to Ruthenia long before 1009. Linguists have reconstructed the ancient name of the country in the Baltic form as *Lēt-uv-ā (>Lietuvà). We are talking about the initial Lithuania, not the later Grand Duchy of Lithuania, which covered large areas of Eastern Slavic lands over the centuries. The article presents arguments that in the early days of Lithuania, a defense system of the Baltic lands against the Slavic invasion was created. At this point it is necessary to explain the Germanic origin of the name of the country (Lettowen, Lithauen etc.). During the German occupation of Lithuanian lands during World War I and II, German military and political thought paid a lot of attention to the geographical approach to the name Lithuania. This problem has not been thoroughly researched yet. The article is devoted to this issue.

PL

Pierwsza wzmianka o kraju nazywanym Litwą pochodzi z początku XI wieku. Zdaniem polskiego historyka Jerzego Ochmańskiego Litwa znana była Rusi na długo przed 1009 rokiem. Językoznawcy zrekonstruowali prastarą nazwę kraju w bałtyckiej formie jako *Lēt-uv-ā (> Lietuvà). Mowa o początkowej Litwie, a nie o późniejszym Wielkim Księstwie Litewskim, które obejmowało na przestrzeni wieków duże obszary ziem wschodniosłowiańskich. W artykule zostały zaprezentowane argumenty na to, że w początkach istnienia Litwy był tworzony system obronny ziem bałtyckich przeciwko inwazji słowiańskiej. W tym miejscu niezbędne jest wyjaśnienie germańskiego pochodzenia nazwy kraju (Lettowen, Lithauen etc.). Wczasach niemieckich okupacji ziem litewskich w trakcie I oraz II wojny światowej niemiecka myśl wojenna i polityczna dużo uwagi poświęcała geograficznemu podejściu do nazwy Litwa. Problem ten, jak dotąd, nie został gruntownie przebadany. Temu więc zagadnieniu jest poświęcony artykuł.

Keywords

PL

Litwa; Wielkie Księstwo Litewskie; XI wiek; Bruno z Kwerfurtu; Słowianie; geopołożenie; niemiecka myśl wojenna

EN

Lithuania; Grand Duchy of Lithuania; 11th century; Bruno of Querfurt; Slavs; geolocation; German war thought

• Publisher: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
• Journal: Tabularium Historiae
• Year: 2022
• Volume: 12
• Pages: 91-121

Dates

published

2022

Contributors

author

Arūnas Vyšniauskas

• Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy, Wilno

References

• 1009 metai: Šv. Brunono Kverfurtiečio misija, sud. I. Leonavičiūtė, Vilnius 2006
• Arand T., Bender D., Brabänder M. u.a., Geschichte und Geschehen. Gesamtband Oberstufe, Schulbuch: Klasse 11–13, Stuttgart–Leipzig–Dortmund 2017
• Baranauskas T., Kur buvo Lietuvos žemė?, „Lituanisticaˮ, 2002, nr 2, s. 3–18
• Bieniak J., Wyprawa misyjna Brunona z Kwerfurtu a problem Selencji, „Acta Baltico-Slavica”, T. 6: 1969
• Bonarek J., Pojęcie „Ruś” jako określenie grupy społecznej, „Slavia Orientalis”, T. XLVII: 1998, nr 1, s. 7–16
• Das Land Ober Ost. Deutsche Arbeit in den Verwaltungsgebieten Kurland, Litauen und Bialystok-Grodno, hrsg. im Auftrage des Oberbefehlshabers Ost. Bearbeitet von der Presseabteilung Ober Ost. Stuttgart–Berlin 1917
• Dini P.U., Baltų kalbų lyginamoji istorija, Vilnius 2019
• Dubonis A., Lietuvos didžiojo kunigaikščio leičiai: iš Lietuvos ankstyvųjų valstybinių struktūrų praeities, Vilnius 1998
• Garliauskas V., Dar kartą dėl Lietuvos vardo ir lietuvių etnogenezės, „Gimtoji kalba”, 2019, nr 5, s. 3-8
• Gudavičius E., „Lietuvos“ vardas XI a.–XX a. I pusės šaltiniuose, „Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. A serija, Visuomeniniai mokslaiˮ, 1983, t. 3, s. 79–88
• Gudavičius E., Brunonas Kverfurtietis ir Lietuva, w: 1009 metai: Šv. Brunono Kverfurtiečio misija, sud. I. Leonavičiūtė, Vilnius 2006, s. 9–65
• Gutowski K., Kmak-Pamirska A., Szelągowska G., Szlanta P., Europa. Nasza historia. Historia w źródłach, obrazach i odwołaniach do współczesności. Suplement, klasa 7, Warszawa 2020
• Herder J.G., Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit, Buch II: Finnen, Letten und Preußen, ODYSSEE Theater, https://odysseetheater.org/goethe/herder/ideen_16_02.htm
• Herder J.G., Pomysły do filozofii dziejów rodzaju ludzkiego. Dzieło przełożone z języka niemieckiego z dodatkiem przedmowy i opisu życia autora przez Józefa Bychowca Kapitana, t. 3, Wilno 1838, Wielkopolska Bi blioteka Cyfrowa, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/64181
• Karaliūnas S., Baltų etnonimai, Vilnius 2015
• Karaliūnas S., Lietuvos vardo kilmė, „Lietuvių kalbotyros klausimai”, T. 35: 1995
• Kurschat F., Grammatik der littauischen Sprache, Halle 1876
• Kuzavinis K., Lietuvos vardo kilmė, „Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų darbai. Kalbotyra”, T. 10: 1964
• Leonavičiūtė I., Tūkstantmečio detektyvas: Šv. Brunonas ir 1009-ieji, Vilnius 2016
• „Lietuviai ir lenkai“ (1887). Jono Šliūpo pozicija ir valstybingumo vizijos XIX a. pabaigoje, red. A. Vyšniauskas, R. Gaidis, L. Švec, Vilnius 2016
• Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė, Vilniaus universiteto Filologijos fakultetas, https://etimologija.baltnexus.lt/?w=medis
• Łowmiański H., Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego, t. 2, Wilno 1932
• Ochmański J., Dawna Litwa: studia historyczne, Olsztyn 1986
• Ochmański J., Historia Litwy, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk–Łódź 1982
• Ochmański J., Litewska granica etniczna na Wschodzie od epoki plemiennej do XVI wieku, Poznań 1981
• Otrębski J., Lietuvà, „Beiträge zur Namenforschung”, 1958, Jg. 9, s. 116–188
• Palmaitis L., Įmintos tūkstantmečio mįslės. Šventasis Brunonas Bonifacas, senovės baltai ir Lietuvos pasienis, Kaunas 2009, s. 67–94
• Safronovas V., Lietuva vokiečių ir Prūsijos lietuvių erdvinėse sampratose, w: Lietuvos erdvinės sampratos ilgajame XIX šimtmetyje, ed. D. Staliūnas, Vilnius 2015, s. 263–301
• Strukturbericht über das Ostland, t. 2: Ostland-Atlas. Riga 1942, [1. Karte] Ostland Verwaltungskarte
• Thiel J., Infoblatt: Minderheiten, Randgruppen und Außenseiter im 19. Jahrhundert. Stuttgart 2012, S. 1, Ernst Klett Verlag GmbH.
• Ureland P.S., Prehistoric bilingualism and pidginization as forces of linguistic change, „The Journal of Indo-European Studies”, 1979, Vol. 7, s. 77–104
• Vyšniauskas A., Konstituierung des litauischen Staatswesens am Ende des Ersten Weltkriegs, w: Litauisches Kulturinstitut: Jahrestagung 2003 Suvažiavimo darbai, Lampertheim 2004, s. 29–56
• Vyšniauskas A., Pirmapradė Lietuva Ignalinos rajone, 2019–2021: dalis 1: https://www.delfi.lt/plius/ivairu/pirmaprade-lietuva-ignalinos-rajone.d?id=82263587; dalis II–VIII…; dalis 9: https://www.delfi.lt/plius/ mokslas-inovacijos/pirmaprade-lietuva-ignalinos-rajone-ix-dalis-kas-gi -lietuvoje-isjudino-baltarusijos-pavadinimo-klausima.d?id=86820599
• Vyšniauskas A., Pranešimas, perskaitytas Karo akademijoje [2003] Vasario 16-osios proga, w: Vasario 16-oji – Lietuvos valstybės atkūrimo diena: straipsnių ir dokumentų rinkinys, sudarė E. Manelis, R. Samavičius, Vilnius 2007
• Vyšniauskas A., Vokietijos strategija okupuotos Lietuvos atžvilgiu 1917 metais, „Karo archyvas”, T. 33: 2018, s. 8–35
• Wasilewski L., Litwa i Białoruś: Przeszłość – teraźniejszość – tendencje rozwojowe, Kraków [1912]
• Zinkevičius Z., [recenzja] Letas Palmaitis, Įmintos tūkstantmečio mįslės: Šventasis Brunonas Bonifacas, senovės baltai ir Lietuvos pasienis, Kaunas 2009, „Baltistica”, T. 44: 2009, nr 1, s. 149–159
• Zinkevičius Z., Lietuvos vardas: Kilmė ir formų daryba, Vilnius 2010
• Zinkevičius Z., [recenzja] Letas Palmaitis, Įmintos tūkstantmečio mįslės: Šventasis Brunonas Bonifacas, senovės baltai ir Lietuvos pasienis, Kaunas 2009, „Baltistica”, T. 44: 2009, nr 1
• Zschackwitz J.E., Einleitung zu denen vornehmsten Rechts-Ansprüchen Derer Gecrönten Hohen Häupter Und anderer Souverainen in Europa: Worinnen deren eigentliche Beschaffenheit und Ursprung behörig vorgestellet, Insonderheit aber der weltlichen Chur- und alten Fürstlichen teutschen Häuser ihre Praetensiones vorgetragen ... werden, Zweiter Theil, Franckfurt–Leipzig 1735
• Багрянородный К., Об управлении империей, перевод, подгот., ред. Г.Г. Литаврина, А.П. Новосельцева, Москва 1991
• Смалянчук А., Полякi Беларусi i Лiтвы ў рэвалюцыi 1905–1907 г., Гародня 2000
• Фасмер М., Этимологический словарь русского языка, т. 2, Москва 1986
• Этнографическая карта Европейской России, составил А.Ф. Риттих, С. Петербург 1875, Retro map, http://retromap. ru/1418753_z7_ 67.703193,13.996582

Identifiers

DOI

10.34767/TH.2022.12.04

Biblioteka Nauki

61932221