Obłęd czterech wieszczów – leksemy obłęd i obłąkanie oraz słowa powiązane słowotwórczo w tekstach Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Zygmunta Krasińskiego i Cypriana Norwida

• Authors: Radosław Robert Pawelec

Title variants

EN

Obłęd (‘madness’) as seen by the four great Polish bards. The lexemes obłęd and obłąkanie, and their derivatives in texts by Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, and Cyprian Norwid

Abstracts

EN

In the history of the Polish language, the words obłęd (‘madness’) and obłąkanie (‘insanity’) are etymologically associated with wandering. In the 19th century, these meanings were still alive; at the same time, meanings related to the mental sphere were also forming. In the literature of Romanticism, one can see elements that correspond to the content of the word obłęd used as a term in modern psychiatry. These include, first of all, the structure of delusions that accompany a compact, integrated personality. This is how we can interpret, for instance, the usage of the word in Mickiewicz’s translation of The Dream (the same is true, of course, also for Byron’s original), as well as in Czarne kwiaty by Norwid. Among the noteworthy linguistic facts associated with the studied words in the 19th century is their cognitive ambivalence: on the one hand, madness was associated with special cognitive abilities, on the other, stigmatization of the mentally ill was apparent. Finally, the progressive (also in the Modernist period) increase in the number of uses of these words can be observed, which is likely due to the growing interest in the human psyche in art and its study in medicine.

PL

Słowa obłęd i obłąkanie w historii języka polskiego są związane z błądzeniem. W XIX wieku te ich znaczenia są nadal żywe, zarazem kształtują się też znaczenia związane ze sferą psychiczną. W literaturze romantyzmu można dostrzec elementy zbieżne z treścią słowa obłęd jako terminu we współczesnej psychiatrii, przede wszystkim należy do nich struktura urojeń, pojawiających się przy zwartej, zintegrowanej osobowości – tak można interpretować użycia np. w Mickiewiczowskim tłumaczeniu The Dream (oczywiście też w oryginale Byrona) i w Czarnych kwiatach Norwida. Godne odnotowania fakty językowe związane z badanymi słowami w XIX wieku to ich ambiwalencja poznawcza – obłęd był kojarzony także ze szczególnymi zdolnościami poznawczymi, równocześnie: widoczna stygmatyzacja osób chorych psychicznie, wreszcie: postępujący (także w epoce modernizmu) wzrost liczby użyć tych słów, powiązany z zainteresowaniem ludzką psychiką w sztuce i jej badaniem w naukach medycznych.

Keywords

PL

historia języka; zdrowie psychiczne; literatura romantyzmu

EN

history of language; mental health; literature od Romanticisim

• Publisher: Towarzystwo Kultury Języka
• Journal: Poradnik Językowy
• Year: 2024
• Volume: 814
• Issue: 5
• Pages: 90-106

Dates

published

2024

Contributors

author

Radosław Robert Pawelec

• Uniwersytet Warszawski

• https://orcid.org/0000000347396471

References

• Bilikiewicz, A red. 2011. Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
• Byron, G. 1816. The Dream. Online: www.public-domain-poetry.com/george-gordon-byron/printpoem/dream-10617 [dostęp 05.2024].
• ISJN – Puzynina, J., Korpysz, T., 2009. Internetowy słownik języka Cypriana Norwida. Online: https://www.slownikjezykanorwida.uw.edu.pl [dostęp: 30.04.2024]
• Jakubczyk, M. 2011. Od błędu do obłędu. Kilka uwag o konceptualizacjach błądzenia w polszczyźnie ludowej na tle języków i kultury Słowian. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Russologica 4, s. 85–94.
• Janion, M., Rosiek, S. 1981. Galernicy wrażliwości. Transgresje 1. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie.
• Jarema, M. 2011. Psychiatria. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
• Kochanowski, J. 1579. Psałterz Dawidów. Online: https://literat.ug.edu.pl/jkpsalm/index.htm [dostęp: 30.04.2024].
• Kowalczykowa, A. 1977. Romantyczni szaleńcy. Warszawa: PWN.
• Krasiński, Z. 1835. Nie-boska komedia. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/nie-boska-komedia [dostęp: 30.04.2024].
• Krasiński, Z. 1836. Irydion. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krasinski-irydion/ Online: [dostęp: 30.04.2024].
• Mickiewicz, A. 1825. Sen. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-sen.html. [dostęp: 30.04.2024].
• Mickiewicz, A. 1828. Konrad Wallenrod. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konrad-wallenrod [dostęp: 30.04.2024].
• SeBor – Boryś, W. 2005. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
• Norwid, C., 1971–1976, Pisma wszystkie, t. 1–11, oprac. J. W. Gomulicki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
• SJAM – Górski, K., Hrabec, S. red. 1962–1983. Słownik języka Adama Mickiewicza, t. 1–11. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• SL – Linde, S.B. 1807–1814. Słownik języka polskiego, t. 1–6. Warszawa: Drukarnia XX. Pijarów.
• Słowacki, J. 1834. Kordian. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kordian [dostęp: 30.04.2024].
• Słowacki, J. 1839. Balladyna. Online: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna Online: [dostęp: 30.04.2024].
• Sstp – Urbańczyk, S. red. 1953–2002. Słownik staropolski, t. 1–11. Wrocław–Warszawa–Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
• SWil – Zdanowicz, A. i in. 1861. Słownik języka polskiego (Słownik wileński), cz. 1–2. Wilno: M. Orgelbrand.

Identifiers

DOI

10.33896/PorJ.2024.5.8

Biblioteka Nauki

36088033