„Królestwo jednego języka i jednego prawa jest słabe” – wieloetniczność wczesnośredniowiecznych Węgier

• Authors: Ryszard Grzesik

Title variants

EN

“A kingdom of one language and one law is weak”: the Multiethnicity of Early Medieval Hungary

DE

„Ein Land, das nur einerlei Sprache und einerlei Recht hat, ist schwach“ – die Multiethnizität des frühmittelalterlichen Ungarns

Abstracts

DE

Die ethnische Zugehörigkeit war vor dem 18. Jahrhundert kein ausschlaggebendes Kriterium für die Staatszugehörigkeit. Allerdings war man sich der ethnischen Vielfalt innerhalb eines Staates bewusst, ja sogar der Tatsache, dass sie diesen bereichern konnte. Es scheint, dass sich Ungarn von Anfang an durch sein ethnisches Mosaik im Panorama der frühmittelalterlichen Staaten Mitteleuropas auszeichnete. Dies war ein Überbleibsel aus der Zeit, als die ungarischen Stämme zur Welt der Großen Steppe gehörten, wo die entstehenden politischen Zusammenschlüsse durch einen charismatischen Häuptling oder eine Dynastie mit sakraler Legitimität zusammengehalten wurden, die aber nach dem Wegfall dieser Faktoren verschwanden. Sie mögen Spuren im kollektiven Gedächtnis hinterlassen haben, wie im Falle von Attila, aber die einzelnen Stämme zerstreuten sich und fanden ihren Platz in neuen, meist stammesübergreifenden Vereinigungen.So war es auch bei dem ungarischen Stammesverband, zu dem neben den finno-ugrischen Magyaren auch die Kabaren – ein Teil der Chasaren, die sich gegen ihre Stammesgenossen auflehnten, und die Szekler gehörten, die als angebliche Träger der Attila-Tradition möglicherweise Nachfahren der Hunnen, Verwandte der Onoguren (Protobulgaren) waren. Beide Gruppen ließen sich schnell magyarisieren, wurden am neuen Standort an den Grenzen des Staates angesiedelt und bildeten somit dessen erste Verteidigungslinie. Dies war auch die Rolle, die spätere Neuankömmlinge in den Ländern des Karpatenbeckens spielten: Petschenegen, Kumanen und die in dem Artikel nicht erwähnten Sachsen, Muslime und Ruthenen. Sie waren die erste Quelle, aus der sich das ungarische ethnische Mosaik speiste. Die zweite Quelle bildeten die slawischen bzw. slawisch-awarischen Völker, die zur Zeit der Ankunft der Ungarn in diesen Gebieten heimisch waren. Ihr Erscheinen bedeutete nicht die Ausrottung dieser Bevölkerung – sie wurde nämlich in die entstehende ungarische Gesellschaft aufgenommen, befand sich allerdings auf den unteren Stufen der sozialen Leiter als bäuerliche Schicht. Es scheint auch, dass die bisherigen Eliten mit den Angreifern kooperierten und ihre Nachkommen Teil der ungarischen Elite wurden, wie z.B. die Familie Hont-Pázmány oder Miskolc. Der Kontakt mit Neuankömmlingen und Einheimischen füllte die ungarische Geschichtstradition mit neuen Elementen, z.B. mit der Erinnerung an römische Hirten, in denen Gyula Kristó fränkische (Salzburger) (Seelen-)Hirten sah, die im Pannonischen Fürstentum tätig waren.

EN

Before the eighteenth century, ethnicity was not a criterion for determining nationality. However, there was an awareness of ethnic diversity within one state, and of the fact that it could enrich them. Among the early medieval countries of Central Europe, Hungary stood out from the very beginning due to its ethnic mosaic. This was the legacy of the period when Hungarian tribes belonged to the world of the Great Steppe, where the emerging political relationships were held together by a charismatic leader or a dynasty with sacred legitimacy. The cessasion of the factors made these ties disappear as well, yet they may have left traces in the collective memory, as in the case of Attila. The individual tribes dispersed and found their place in new relationships, usually multi-tribal ones.Such was also the tribal character of Hungarian union, which, besides the Finno-Ugric Magyars, included the Kabars, a faction of the Khazars, who rebelled against their tribesmen, and the Székelers, who, as alleged bearers of the tradition of Attila, could have been descendants of the Huns, relatives of the Onogurs, i.e., Proto-Bulgarians. Both these groups underwent a fast process of Magyarization, and in the new place they settled at the borders of the state, creating its first defensive line. This role was also played by later arrivals to the Carpathian Basin: Pechenegs, Cumans and not discussed in this article: Saxons, Muslims and Ruthenians. They were the first contributions to the Hungarian ethnic mosaic. The other source were Slavic or Slavic-Avar natives inhabiting these lands at the time of the arrival of the Hungarians. The appearance of the Hungarians was not tantamount to the extermination of this population, which became part of the emerging Hungarian society but which, as a peasant population, occupied the lower strata of the social hierarchy. Moreover, the existing elites cooperated with the invaders, and their descendants became part of the Hungarian elite, such as the Hont-Pázmány family or the Miskolcs. Contacts between newcomers and natives added new elements to the Hungarian historical tradition, such as the memory of Roman shepherds, in whom Gyula Kristó saw Frankish (Salzburg) shepherds (also in the spiritual sense) operating in the Duchy of Pannonia.

PL

Przynależność etniczna nie stanowiła przed XVIII wiekiem kryterium decydującego o przynależności państwowej. Miano jednak świadomość różnorodności etnicznej istniejącej w ramach jednego kraju, a nawet, że może ona go wzbogacić. Wydaje się, że w panoramie wczesnośredniowiecznych państw Europy Środkowej Węgry od samego początku wyróżniały się swoją mozaiką etniczną. Były to zaszłości okresu przynależności plemion węgierskich do świata Wielkiego Stepu, gdzie powstające związki polityczne spajane były przez charyzmatycznego wodza lub dynastię mającą sakralną legitymację, lecz po ustaniu tych czynników związki te zanikały. Mogły po nich pozostać ślady w zbiorowej pamięci, jak w przypadku Attyli, lecz poszczególne plemiona rozchodziły się i znajdowały swe miejsce w nowych związkach, zazwyczaj wieloplemiennych.Taki charakter miał plemienny związek węgierski, do którego obok ugrofińskich Madziarów należeli Kabarowie, czyli odłam Chazarów, który zbuntował się przeciwko swoim współplemieńcom, oraz Szeklerzy, którzy jako domniemani nosiciele tradycji o Attyli mogli być potomkami Hunów, krewnymi Onogurów – Protobułgarów. Obie te grupy szybko się zmadziaryzowały, a na nowym miejscu osiedlane były przy granicach państwa, tworząc jego pierwszą linię obronną. Taką rolę odgrywali też późniejsi przybysze na ziemie Kotliny Karpackiej: Pieczyngowie, Kumani oraz nieomówieni w artykule Sasi, muzułmanie i Rusini. Byli oni pierwszym źródłem, które zasilało węgierską mozaikę etniczną. Drugie źródło stanowili słowiańscy czy słowiańsko-awarscy tubylcy zamieszkujący te ziemie w chwili przybycia Węgrów. Pojawienie się Węgrów nie oznaczało eksterminacji tej ludności – stała się ona częścią kształtującego się społeczeństwa węgierskiego, zajmując jednak jako ludność chłopska dolne szczeble drabiny społecznej. Wydaje się również, że dotychczasowe elity podjęły współpracę z najeźdźcami, a ich potomkowie stali się częścią elity węgierskiej, jak np. ród Hont-Pázmány albo Miskolcowie. Kontakt z przybyszami i tubylcami zasilił węgierską tradycję historyczną nowymi elementami, np. pamięcią o pasterzach rzymskich, w których Gyula Kristó widział frankijskich (salzburskich) (dusz)pasterzy działających na terenie księstwa panońskiego.

Keywords

DE

mittelalterliches Ungarn; Turkvölker; Slawen; Multiethnizität des ungarischen Staates

PL

średniowieczne Węgry; ludy turkijskie; Słowianie; multietniczność państwa węgierskiego

EN

medieval Hungary; Turkish people; Slavs; multiethnicity of the Hungarian state

• Publisher: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego
• Journal: Średniowiecze Polskie i Powszechne
• Year: 2023
• Volume: 15
• Pages: 9-22

Dates

published

2023

Contributors

author

Ryszard Grzesik

• Instytut Slawistyki PAN

• https://orcid.org/0000000178876895

References

• Źródła drukowane
• Anonimowego notariusza króla Béli Gesta Hungarorum, wyd. A. Kulbicka i in., Societas Vistulana, Kraków 2006.
• Chronica Hungaro-Polonica, pars 1: (Textus cum varietate lectionum), ed. B. Karácsonyi, Szeged 1969 (Acta Historica Universitatis Szegedensis de Attila József nominatae, t. 26).
• Książeczka nauk moralnych króla świętego Stefana, tłum. E. Cygielska, w: Testament świętego Stefana. Przestrogi i statuty, oprac. E. Cygielska, T. Worowska, konsultacja historyczna S.A. Sroka, Fronda, Warszawa 2004, s. 25–39.
• Libellus de institutione morum, ed. I. Balogh, in: Scriptores rerum Hungaricarum, ed. E. Szentpétery, t. 2, Budapest 1938, s. 611–627.
• Simonis de Kéza, Gesta Hungarorum. Simon of Kéza, The Deeds of the Hungarians, ed. by L. Veszprémy and F. Schaer with a study by J. Szűcs, CEU Press, Budapest 1999.
• Opracowania
• Békefi R., Szent István király Intelmei, „Századok” 1901, 35, s. 922–990.
• Borst A., Der Turmbau von Babel. Geschichte der Meinungen über Ursprung und Vielfalt der Sprachen und Völker, Bd. 2, T. 1, Stuttgart 1958.
• Dudek J., Chazarowie. Polityka – kultura – religia VII–XI wiek, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2016.
• Farkas V., Szlav jövevényszavak, in: Korai magyar történeti lexikon (9.–14. század), szerk. Gy. Kristó, P. Engel, F. Makk, Akadémiai Kiadó, Budapest 1994, s. 646.
• Grzesik R., Blasi and Pastores Romanorum in the Gesta Hungarorum by an Anonymous Notary, “Res Historica” 2015, 41, s. 25–34.
• Grzesik R., Kronika węgiersko-polska. Z dziejów polsko-węgierskich kontaktów kulturalnych w średniowieczu, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 1999.
• Grzesik R., The Slavs in the Hungarian Chronicles, “Historia Slavorum Occidentis” 2023, 13, 1 (36), s. 11–21.
• Grzesik R., Władysław Łokietek a Węgry – kontynuacja długiej tradycji, w: Władztwo Władysława Łokietka. 700-lecie koronacji królewskiej, red. nauk. W. Fałkowski, P. Tyszka, Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum, Warszawa 2022, s. 229–248.
• Györffy Gy., A Codex Cumanicus keletkezésének kérdéséhez, „A Magyar Történettudományi Intézet Évkönyve” 1942, s. 757–777 (przedruk w: Gy. Györffy, A magyarság keleti elemei, Kairosz Kiadó, Budapest 2014, s. 258–282).
• Györffy Gy., A székelyek eredete és településük története, in: Gy. Györffy, A magyarság keleti elemei, Kairosz Kiadó, Budapest 2014, s. 11–48.
• Györffy Gy., Święty Stefan I. Król Węgier i jego dzielo, przeł. T. Kapturkiewicz, Wydawnictwo Rytm, Warszawa 2003.
• Homza M. et al., Svätopluk v európskom písomníctve. Štúdie z dejín svätoplukovskej legendy, Post Scriptum, Bratislava 2013.
• Jasiński T., Handel miedzią węgierską a restytucja rządów Władysława Łokietka w Polsce (1304–1312), „Roczniki Historyczne” 2018, 84, s. 93–138.
• Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. 1–2, Warszawa 1986–1988.
• Karácsony J., A magyar nemzetségek a XIV. század közepéig, 2. köt., Budapest 1901.
• Koenigsberger H.G., Medieval Europe 400–1500, 6th edition, Routledge, Harlow 1993.
• Komáromy J., Miskolc kezdeti településtörténetének néhány vizsgálati kérdése, „A Herman Ottó Múzeum Évkönyve” 1966, 6, s. 389–401.
• Kordé Z., Gondolatok a székely eredetkérdésről, „Aetas” 1997, 2–3, s. 7–31.
• Kristó Gy., Árpád, in: Korai magyar történeti lexikon (9.–14. század), szerk. Gy. Kristó, P. Engel, F. Makk, Akadémiai Kiadó, Budapest 1994, s. 59–60.
• Kristó Gy., Nichtungarische Völker im mittelalterlichen Ungarn, Gabriele Schäfer Verlag, Herne 2008.
• Kristó Gy., Rómaiak és vlachok Nyesztornál és Anonymusnál, in: Gy. Kristó, Tanulmányok az Árpád-korról, Budapest 1983, s. 132–190.
• Kurnatowska Z., Kara M., Na tropie Poznana – eponima naszego miasta, w: Civitas Posnaniensis. Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, red. Z. Kurnatowska, T. Jurek, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2005, s. 9–26.
• Lączak J., Węgiersko-słowiańskie stosunki językowe, w: Słownik starożytności słowiańskich, t. 6, Wrocław–Warszawa–Kraków 1977–1980, s. 392–393.
• Lukačka J., Formovanie vyššiej šľachty na západnom Slovensku, Vydavateľstvo MINOR, Bratislava 2002.
• Lukačka J., K otázke etnického pôvodu veľmožského rodu Hont-Poznanovcov, “Forum Historiae” 2010, 4, 2, s. 92–104, http://www.forumhistoriae.sk/sites/default/files/lukacka1.pdf [dostęp: 28.07.2023].
• Lukačka J., Najstaršie nitrianske šľachtické rody, v: Najstaršie rody na Slovensku. Zborník príspevkov zo sympózia o najstarších rodoch na Slovensku, ktoré usporiadala Slovenská genealogicko-heraldická spoločnosť pri Matici slovenskej v spolupráci so Sekciou archívnictva a pomocných vied historických Slovenskej historickej spoločnosti pri SAV a so Štátnym okresným archívom Bratislava-vidiek pod záštitou Ministerstva kultúry Slovenskej republiky a Ministerstva vnútra Slovenskej republiky 4.–6. októbra 1993 v Častej-Papierničke, ed. Mgr. K. Štulrajterová, Slovenská genealogicko-heraldická spoločnosť pri Matici slovenskej, [b.m.w.] [Martin?] 1994, s. 102–110.
• Modzelewski K., Barbarzyńska Europa, Iskry, Warszawa 2004.
• Olszewski H., Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1984.
• Panic I., Ostatnie lata Wielkich Moraw, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000.
• Polek K., Frankowie a ziemie nad środkowym Dunajem. Przemiany polityczne i etniczne w okresie merowińskim i wczesnokarolińskim (do początku IX w.), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, Kraków 2007.
• Pomian K., Przeszłość jako przedmiot wiary. Historia i filozofia w myśli średniowiecza, wyd. 2, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.
• Révész L., A 10–11. századi temetők regionális jellemzői a Keleti-Kárpátoktól a Dunáig, Martin Opitz Kiadó, Szeged 2018.
• Skowronek J., Tanty M., Wasilewski T., Historia Słowian południowych i zachodnich, Warszawa 1988.
• Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. 4, Wrocław–Warszawa–Kraków 1974–1976.
• Smith J.M.H., Europe after Rome. A New Cultural History 500–1000, 2nd edition, Oxford University Press, Oxford 2007.
• Spychała L., Studia nad legendą dynastyczną Arpadów. Między pulpitem średniowiecznego skryby a „warsztatem” współczesnego badacza, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011.
• Stachowski M., Komu są potrzebne słowiańskie turcyzmy?, w: Słowianie a Imperium Osmańskie. Konflikty, koegzystencje, dziedzictwo, red. M. Dyras, K. Stachowski, J. Stradomski, Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2021, s. 63–77.
• Stachowski M., Podstawy turkologii dla bałkanistów, Księgarnia Akademicka, Kraków 2023.
• Steinhübel J., Nitrianske kniežatstvo. Počiatky stredovekého Slovenska. Rozprávanie o dejinách nášho územia a okolitých krajín od sťahovania národov do začiatku 12. storočia, VEDA, Vydavateľstvo Slovenskej Akademie vied, Vydavateľstvo RÁK, Bratislava 2004.
• Steinhübel J., Počiatky hontianskej šľachty, v: Najstaršie rody na Slovensku. Zborník príspevkov zo sympózia o najstarších rodoch na Slovensku, ktoré usporiadala Slovenská genealogicko-heraldická spoločnosť pri Matici slovenskej v spolupráci so Sekciou archívnictva a pomocných vied historických Slovenskej historickej spoločnosti pri SAV a so Štátnym okresným archívom Bratislava-vidiek pod záštitou Ministerstva kultúry Slovenskej republiky a Ministerstva vnútra Slovenskej republiky 4.–6. októbra 1993 v Častej-Papierničke, ed. Mgr. K. Štulrajterová, Slovenská genealogicko-heraldická spoločnosť pri Matici slovenskej, [b.m.w.] [Martin?] 1994, s. 111–113.
• Zsoldos A., Magyarország világi archontológiája 1000–1301, História. MTA Történettudományi Intézete, Budapest 2011.
• Волощук М., «Русь» в Угорському Королiвствi (XI–друга половина XIV ст.): суспiльно-полiтична роль, майновi стосунки, миґрацiї, Видавництво Лiлея-НВ, Iвано-Франкiвськ 2014.

Identifiers

DOI

10.31261/SPiP.2023.19.06

Biblioteka Nauki

27177713