Czy z konstytucyjnego prawa do obrony wynika prawo do kłamstwa?

• Authors: Janusz Roszkiewicz

Title variants

EN

Does the Constitutional Right to Defense Enshrine Right to Lie?

Abstracts

PL

Przedmiotem artykułu jest analiza, czy art. 42 ust. 2 Konstytucji gwarantującego prawo do obrony wynika prawo oskarżonego, podejrzanego i świadka do bezkarności za fałszywe oświadczenia składane wobec sądu i organów ścigania. W świetle Kodeksu karnego nie ulega wątpliwości, że oskarżony i podejrzany nie ponoszą odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych wyjaśnień. Według orzecznictwa Sądu Najwyższego także i świadek nie podlega karze za fałszywe zeznania złożone w obawie przed odpowiedzialnością karną. Czy to jednak oznacza, że ustawodawca zwykły ma konstytucyjny obowiązek dekryminalizacji fałszywych oświadczeń składanych w celu uniknięcia odpowiedzialności karnej? Czy też raczej jest to przywilej, który ustawodawca zwykły jedynie może przyznać w zależności od swojej wizji polityki karnej?

EN

The subject of the article is to analyze whether Art. 42 sec. 2 of the Constitution (the right to defense) confers the accused, suspect and witness the right to impunity for false statements made to the court and law enforcement. In light of the Polish Criminal Code, there is no doubt that the accused and suspect are not criminally liable for making false statements. According to the Supreme Court case-law, a witness is also not subject to punishment for false statements made out of fear of his criminal liability. However, does this mean that the legislator has a constitutional obligation to decriminalize false statements made in order to avoid criminal liability? Or is it rather a privilege that the legislator can grant depending on its vision of penal policy?

Keywords

PL

prawo do obrony; prawo do kłamstwa; przywilej bezkarności

EN

right to lie; impunity privilege; right to defense

• Publisher: Wydawnictwo Adam Marszałek
• Journal: Przegląd Prawa Konstytucyjnego
• Year: 2025
• Issue: 1(83)
• Pages: 83-95

Dates

published

2025

Contributors

author

Janusz Roszkiewicz

• Uniwersytet Warszawski

• https://orcid.org/0000000150552215

References

• Basa M., Jarząbek K., Składanie fałszywych zeznań przez sprawcę przestępstwa z obawy przed grożącą mu odpowiedzialnością karną, „Monitor Prawniczy” 2020, nr 22.
• Brzozowski W., Krzywoń A., Wiącek M., Prawa człowieka, Warszawa 2023.
• Cieślak M., Przesłuchanie osoby podejrzanej o udział w przestępstwie, która nie występuje w charakterze oskarżonego, „Państwo i Prawo” 1964, nr 5–6.
• Czabański J., Warchoł M., Prawo do milczenia czy prawo do kłamstwa, „Prokuratura i Prawo” 2007, z. 7.
• Florczak-Wątor M., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
• Gajowniczek-Pruszyńska K., Karlik P., Granice prawa do obrony z perspektywy art. 233 § 1a kodeksu karnego – rozważania na tle postanowienia Sądu Najwyższego z 15.01.2020 r. (I KZP 10/19), „Palestra” 2020, nr 6.
• Gardocka T., Jagiełło D., Złożenie fałszywych zeznań przez świadka. Glosa do uchwały SN z 9.11.2021 r., I KZP 5/21, „Państwo i Prawo” 2023, nr 5.
• Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2024.
• Garlicki L., Umiędzynarodowienie Konstytucji, „Państwo i Prawo” 2022, nr 10.
• Gruszecka D., Zasięg prawa do obrony w kontekście odpowiedzialności za fałszywe zeznania, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2010, nr 2.
• Grzegorczyk T., Strony, ich procesowi przedstawiciele i inni uczestnicy postępowania karnego, Warszawa 1998.
• Helmholz R.H., Origins of the Privilege Against Sel/-Incrimination: The Role of the European Ius Commune, „New York University Law Review” 1990, vol. 65.
• Hofmański P., Sadzik E., Zgryzek K., Kodeks postępowania karnego: komentarz, t. I, Warszawa 1999.
• Karlik P., Sroka T., Wiliński P., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja RP, t. I: Komentarz do art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
• Kucharczyk M., Pomówienie jako szczególny rodzaj „wyjaśnień” oskarżonego, „Przegląd Sądowy” 2005, nr 4.
• Kulik M., Próba oceny prawnokarnych skutków fałszywych wyjaśnień na tle prawa do obrony, „Krytyka Prawa” 2020, nr 1.
• Kunicka-Michalska B., Prawo oskarżonego do obrony a fałszywe oskarżenie, „Palestra” 1968, z. 6.
• Lipczyńska M., Ponikowski R., Granice prawa oskarżonego do obrony, „Palestra” 1978, nr 4.
• Majda N., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. I KZP 5/21, „Prokuratura i Prawo” 2024, nr 9.
• Masternak-Kubiak M. [w:] R. Balicki et al., Konstytucja i prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2021.
• Matusiak-Frątczak M., Ochrona wymiaru sprawiedliwości a prawo do obrony (art. 233 § 1a k.k. w świetle standardu EKPC), „Państwo i Prawo” 2023, nr 10.
• Nita B., Konstytucyjne zakorzenienie zasady nemo tenetur se ipsum accusare [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009.
• Nowak P., Definicja podejrzanego i oskarżonego a konstytucyjne prawo do obrony, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2016, z. 4.
• Ocieczek G., Glosa do uchwały Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. I KZP 5/21, „Prokuratura i Prawo” 2023, nr 2.
• Piechowiak M., Komentarz do preambuły [w:] Konstytucja RP, t. I: Komentarz do art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
• Pohl Ł., Składanie nieprawdziwych wyjaśnień przez oskarżonego w polskim postępowaniu karnym – szkic teoretycznoprawny, „Prokuratura i Prawo” 2006, z. 6.
• Potulski J., Zakres odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1a k.k. – glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 9.11.2021 r. (I KZP 5/21), „Palestra” 2022, nr 7–8.
• Razowski T., komentarz do art. 233 [w:] Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. J. Giezek, Warszawa 2021.
• Sakowicz A., Zasady prawdy materialnej a prawo do milczenia [w:] Węzłowe problemy procesu karnego, red. P. Hofmański, Warszawa 2010.
• Sanetra W., Kilka refleksji w kwestii prawa do sprawiedliwego wyroku [w:] Księga pamiątkowa w piątą rocznicę śmierci Profesora Andrzeja Kijowskiego, red. Z Niedbała, Warszawa 2010.
• Sarnecki P., Komentarz do art. 42 [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. II, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2018.
• Siwek K., Odpowiedzialność oskarżonego za fałszywe wyjaśnienia, „Przegląd Sądowy” 2017, nr 7–8.
• Sobolewski Z., Samooskarżenie w świetle prawa karnego, Warszawa 1982.
• Sowiński P.K., Odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania a regulacja art. 233 § 1a k.k. Glosa do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 9 listopada 2021 r., I KZP 5/21, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 2022, nr 12.
• Stypuła S., Fałszywe zeznania a prawo do obrony, „Monitor Prawniczy” 2008, nr 15.
• Tarapata S., Zakrzewski P., Czy to koniec sporu dotyczącego kwestii ponoszenia odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań przez sprawcę uprzednio popełnionego przestępstwa? Rzecz o wykładni znamion typu czynu zabronionego z art. 233 § 1a k.k. [w:] Zmodyfikowane typy przestępstw w teorii i praktyce sądowej, red. J. Giezek, J. Brzezińska, Warszawa 2017.
• Tracz E.L., Doctrinal Evolution and the Right Against Self-Incrimination, „The University of New Hampshire Law Review” 2019, nr 1.
• Trzcińska A., Wyjaśnienia podejrzanego jako środek obrony postępowaniu przygotowawczym [w:] Nauka wobec współczesnych zagadnień prawa karnego w Polsce. Księga pamiątkowa ofiarowana Prof. A. Tobisowi, red. B. Janiszewski, Poznań 2004.
• Waltoś S., Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2008.
• Wąsek A., Zur Frage des Rechts des Angeklagten auf Lüge [w:] Festschrift für H. Nishihara, red. A. Eser, Baden-Baden 1998.
• Wiak K., Komentarz do art. 233, 234 [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. A. Grześkowiak, K. Wiak, Warszawa 2024.
• Wiliński P., Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Kraków 2007.
• Wolter W. [w:] I. Andrejew, W. Wolter, W. Świda, Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973.
• Zakrzewski P., Komentarz do art. 233, 234 [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. J. Majewski, Warszawa 2024.
• Zgoliński I., Komentarz do art. 234 [w:] Kodeks karny. Komentarz, red. V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2023.

Identifiers

DOI

10.15804/ppk.2025.01.06

Biblioteka Nauki

59526678