Kronika o. Klemensa Dąbrowskiego OSB Z Wielkiej Wojny: 28 VI 1914–21 V 1919. Wspomnienia o polskich uchodźcach w Pradze czeskiej i gdzie indziej jako źródło do historii polskich uchodźców w Pradze w okresie I wojny światowej

• Authors: Antoni Maziarz

Title variants

EN

The chronicle of Father Klemens Dąbrowski OSB, From the Great War: 28 June 1914–21 May 1919. Memories of Polish refugees in Czech Prague and elsewhere, as a source for the history of Polish refugees in Prague during World War I

CS

Kronika P. Klemense Dąbrowského OSB Z velké války: 28. 6. 1914 – 21. 5. 1919. Vzpomínky na polské uprchlíky v české Praze a jinde jako pramen k dějinám polských uprchlíků v Praze za první světové války

Abstracts

EN

The article contains a characterization of the chronicle From the Great War: 28 VI 1914–21 V 1919. Memories of Polish Refugees in Bohemian Prague and Elsewhere, whose author is Polish Benedictine Father Klemens Dąbrowski (1875–1953), who resided at Prague’s Emmaus Monastery since 1909. During World War I, he became involved in helping Polish refugees who made their way to Prague from Galicia. He described his experiences in the above-mentioned chronicle. Discussed in the article, this chronicle is a valuable source of knowledge regarding the stay of Polish refugees from Galicia who found shelter in Prague during World War I. The material is abundantly illustrated, containing numerous documents, illustrations, press clippings. The author used the typical apparatus of scholarly work: footnotes, glosses and indexes. He describes the circumstances of the outbreak of the Great War, readily comments on the course of military operations, but the largest portion is devoted to describing the fate of Polish refugees. Since 1916 the Benedictine has been the president of the Polish Refugee Committee in Prague, thus being well acquainted with the conditions of their lives in the city. We discover the dramatic experiences of the Poles and the methods of assistance provided to them by charitable organizations. The characterization of the Czechs’ attitude is interesting. Initially, they treated the newcomers favorably, but over time signs of reluctance emerged. The Benedictine lists Czech priests and laypeople who willingly aided the Poles. The author is highly critical of the Germans (including German monks) and also negatively assesses the policy of the Austrian authorities, which failed to cope with the immense needs of the numerous arrivals. The chronicle is written in beautiful Polish language, the author strives to maintain objectivity and credibility of the narrative. The material is well documented. Therefore, it is an important source for understanding the history of Polish refugees during the Great War.

Keywords

EN

Father Klemens Dąbrowski; Emaus monastery; war refugees; World War I; Poles in Prague

PL

o. Klemens Dąbrowski; klasztor Emaus; uchodźcy wojenni; pierwsza wojna światowa; Polacy w Pradze

• Publisher: Wydawnictwo Adam Marszałek
• Journal: Historia Slavorum Occidentis
• Year: 2025
• Issue: 2(45)
• Pages: 71-105

Dates

published

2025

Contributors

author

Antoni Maziarz

• Uniwersytet Opolski, Instytut Historii

• https://orcid.org/000000021440065X

References

• Dąbrowski K., Domine vim patior, responde pro me!, Archiwum Benedyktynów w Lubiniu, sygn. 32 (Spuścizna o. K. Dąbrowskiego)
• Dąbrowski K., Michałowski K., Annales Monasterii SS. Apostolorum Petri et Pauli in Tyniec 1939–1949, Archiwum Benedyktynów w Tyńcu
• Dąbrowski K., Pobieżna kronika Parafji Lubińskiej od 9 IX 1921 do 23 IX 1929 oraz niektóre szczegóły dotyczące jej przeszłości i okolicy, Archiwum Benedyktynów w Lubiniu
• Dąbrowski K., Z Wielkiej Wojny: 28 VI 1914–21 V 1919. Wspomnienia o polskich uchodźcach w Pradze czeskiej i gdzie indziej, Archiwum Benedyktynów w Lubiniu
• Dąbrowski K., Zapiski kronikarskie o. Klemensa Dąbrowskiego ze Świętego Krzyża ok. 1920 r., Archiwum Benedyktynów w Lubiniu
• Dąbrowski K., Zapiski rozmaite z Brugii, Lwowa, Wilna, Orłowa, Krzeszowa, Archiwum Benedyktynów w Lubiniu
• Dąbrowski K., Zapiski z parafii świętokrzyskiej (1919–1923) i Kronika parafii lubińskiej 1924–1931, Archiwum Benedyktynów w Lubiniu
• Kronika klasztoru [jasnogórskiego] napisana przez o. Czesława Dąbrowskiego za rządów o. E. Rejmana, Archiwum Paulinów na Jasnej Górze
• Rąb J., Kronika szkoły polskiej w Pradze, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 14072
• Teki Lasockiego, Biblioteka PAU i PAN w Krakowie, sygn. 4125
• Biliński L., Wspomnienia i dokumenty 1846–1914, t. 1, Warszawa 1924
• Dąbrowski K., Pierwsze lata Benedyktynów w Polsce Odrodzonej. Od 21 V 1919 do 23 IX 1929, wyd. A. Maziarz, Wrocław–Opole–Lubiń 2019
• Hirtenschreiben des Erzbischofs von Gnesen und Posen Eduard Likowski erlassen anlässlich seiner Informationen, Posen 1914
• Księga pamiątkowa i adresowa wygnańców wojennych z Galicyi i Bukowiny 1914–1915, Lwów 1915
• Lasocki Z., Polacy w austrjackich obozach barakowych dla uchodźców i internowanych. Wspomnienia z czasów wojny światowej byłego posła do parlamentu austrjackiego, Kraków 1929 [reprint z oprac. nauk. A. Aksamitowskiego i H. Walczaka, Szczecin 2019]
• Panaś J., Rarańcza-Huszt-Marmaros-Sziget. Książka pamiątkowa w 10. rocznicę, Lwów 1928
• Reguła świętego ojca Benedykta, tł. o. Benedyktyn z Lubinia [K. Dąbrowski], Poznań 1928
• Sz. An-ski [S. Zejnwił Rappoport], Tragedia żydów galicyjskich w czasie I wojny światowej, przekład K.D. Majus, Przemyśl 2010
• Stenographisches Protokoll. Haus der Abgeordneten, 10. Sitzung dr XXII. Session am 26 Juni 1917
• Szlakiem tułaczym. Księga pamiątkowa wychodźstwa polskiego 1914–1918, A. Senensieb, Wiedeń 1919
• Trzy lata działalności K.B.K. Sprawozdanie Książęco Biskupiego Komitetu Pomocy dla dotkniętych klęską wojny za lata 1915–1917, Kraków 1918
• Baciński A., Działalność charytatywna Adama Stefana Sapiehy do roku 1918, [w:] Księga Sapieżyńska, t. 1, red. J. Wolny, Kraków 1982, s. 265–275
• Banach A.K., Szkolnictwo polskie dla wychodźców z Galicji i Bukowiny w monarchii Austro-Węgierskiej w czasach I wojny światowej, Przegląd Historyczno-Oświatowy 36 (1993), nr 1–2, s. 15–36
• Banaszak M., Chodyński Stanisław, [w:] Słownik polskich teologów katolickich, t. 1: A–G, red. H.E. Wyczawski, Warszawa 1981, s. 308–314
• Bastl O., Novoměstské klastery v 18. Století, [w:] Nové Město Pražské ve 14.–20 století, red. J. Pešek, Praha 1998, s. 205–214
• Baum M., Klasztor w mieście w świetle kronik benedyktynek poznańskich 1607–1780, Lublin 2009
• Benediktinisches Leben in Böhmen, Mähren und Schlesien, Warnsdorf 1929
• Borkowska M., Ideał benedyktynki proponowany przez kongregację chełmińską, Znak 318 (1980), s. 1564–1571
• Borkowska M., Łatanie pamięci, czyli rzecz o klasztornym kronikarstwie retrospektywnym, Znak 49 (1995), s. 103–110
• Borkowska M. i in., Słuchaj, synu, nauk mistrza... Duchowość benedyktyńska krótko i przystępnie, Kraków–Tyniec 2019
• Brudek P., Cele okupacji niemieckiej w Królestwie Polskim podczas I wojny światowej w świetle oficjalnej propagandy, [w:] Front wschodni I wojny światowej. Studia z dziejów militarnych i polityczno-społecznych, red. M. Baczkowski, K. Ruszała, Kraków 2013, s. 171–185
• Buben M., Encyklopedie řádu, kongregaci a řeholnich společností katolické církve v českých zemích, t. II: Mnišské řády, Praha 2007
• Chorążyczewski W., Rosa A., Egodokumenty – egodokumentalność – analiza egodokumentalna – spuścizna egodokumentalna, [w:] Tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze, red. W. Chorążyczewski, A. Pacvičius, S. Roszak, Toruń 2015, s. 11–21
• Chwalba A., Wielka Wojna Polaków 1914–1918, Warszawa 2018
• Ciesielski T., Maziarz A., Józef Wacław Dąbrowski (1797–1862). Wołynianin w armii Królestwa Polskiego, Echa Przeszłości 24 (2021), nr 2, s. 109–140
• [K. Dąbrowski], Bóg i ojczyzna, Dziennik Cieszyński, 23 II 1918, nr 35, s. 3
• Dąbrowski K., Święty Benedykt i jego dzieło w najogólniejszym zarysie, Kraków [1932]
• Dvořák T., Rejzl B., Praha 1848–1918, Praha 2018
• Eisele W., Zwischen Ordensregel und politischer Gefolgschaft. Abt Alban Schachleiter OSB (1861–1937), Berlin 2021
• Florczak I., Obraz armii rosyjskiej w okupowanej Galicji w świetle dzienników i wspomnień (1914–1915), Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica 102 (2018), s. 75–87
• Florkowska-Frančić H., Między Lozanną, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 1914–1917, Kraków 1997
• Grabski W., Żabko-Potopowicz A., Ratownictwo społeczne w czasie wojny, Warszawa 1932
• Havelka M., České myšlení o „velkých” válkách 20. století, [w:] Česká společnost za velkých válek 20. století (pokus o komparaci), ed. J. Gebhart, I. Šedivý, Praha 2003, s. 15–32
• Helmling L., Kurzgefaßte Geschichte und Beschreibung der Kirche und des Kloster unserer l. Frau von Montserrat zu Emaus in Prag, Prag 1905
• Jasiński Z., Działalność organizacji polskich w Pradze na przełomie XIX i XX wieku, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio F, 54/55 (1999/2000), s. 297–316
• Jasiński Z., Ognisko polskie w Pradze 1881–1918, [w:] Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji, red. Z. Jasiński, Opole 1996, s. 161–176
• Jasiński Z., Rędziński K., Polscy uchodźcy i polskie szkoły w Czechach i na Morawach w czasie I wojny światowej, Opole 1995
• Joassart B., Ursmer Berlière and the Bollandists Albert Poncelet and Hippolyte Delehaye, Analecta Bollandiana 1 (2013), s. 134–153
• Kadlec Jaroslav, Přehled českých církevních dějin, t. 2, Řim 1987
• Kanior M., Dąbrowski Stanisław, [w:] Słownik polskich teologów katolickich 1918–1981, t. 1: A–J, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 291–293
• Kettner J., Dějiny Pražské Arcidiecéze v datech, Praha 1993
• Klosová E., Klub Polski w Pradze 1880–1940, [w:] Śladami Polaków w Pradze. XIX–XXI wiek. Szkice i portrety historyczno-literackie, red. R. Baron, M. Michalska, Praga 2017, s. 157–168
• Knipping A., Eisenbahnen im Ersten Weltkrieg, Freiburg 2004
• Kołodziej E., Gospodarka wojenna w Królestwie Polskim w latach 1914–1918, Warszawa 2018
• Korzeniowski M., Uchodźcy z Królestwa Polskiego i Galicji w latach Wielkiej Wojny, [w:] Studia nad historią społeczną ziem polskich 1914–1918, red. W. Mędrzecki, Warszawa 2018, s. 203–240
• Korzeniowski M., Mądzik M., Tarasiuk D., Tułaczy los. Uchodźcy polscy w imperium rosyjskim w latach pierwszej wojny światowej, Lublin 2007
• Krzemiński T., Pogłoska jako przejaw komunikacji społecznej w okresie pierwszej wojny światowej (przykład Prus Zachodnich), [w:] Front wschodni I wojny światowej. Studia z dziejów militarnych i polityczno-społecznych, red. M. Boczkowski, K. Ruszała, Kraków 2013, s. 137–152
• Kucharski W., Polacy w rdzennej Austrii w czasie I wojny światowej oraz ich udział w odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, [w:] Polonia i odbudowa państwa polskiego w 1918 roku, red. W. Śladkowski, Lublin–Warszawa 1991, s. 71–92
• Kufel R., Edward Likowski 1836–1915. Sufragan poznański, metropolita gnieźnieński i poznański, prymas Polski, Zielona Góra 2010
• Kujawski W., Profesorowie historii (1900–1908), [w:] 425 lat Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku, red. W. Hanc, K. Rulka, Włocławek 1997, s. 88–93
• Kurpierz T., Zygmunt Lasocki (1867–1948). Polityk i działacz społeczny, Toruń 2008
• Levy M., Papežský prelát msgre Jan N Řihánek, Praha 1936
• Lewandowski J., Królestwo Polskie pod okupacją austriacką 1914–1918, Warszawa 1980
• Librowski S., Ksiądz Jan Nepomucen Sobczyński (1861–1942). W stulecie urodzin, Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 2 (1961), z. 1–2, s. 323–330
• Malczewska W., Wizje, przepowiednie, upomnienia dotyczące Kościoła i Polski, oprac. A. Majewski, Wrocław 1993
• Maternicki J., Materiały autobiograficzne i ich rola w badaniach historiograficznych, [w:] Biografistyka we współczesnych badaniach historycznych. Teoria i praktyka, red. J. Kolbuszewska, R. Stobiecki, Łódź 2017, s. 69–90
• Maziarz A., Komitet Uchodźców Polskich (1916–1918), [w:] Leksykon Polaków w Republice Czeskiej i Republice Słowackiej, t. 3, red. Z. Jasiński, B. Cimała, Opole 2014, s. 189–194
• Maziarz A., Konferencja Pań św. Wincentego à Paulo w Pradze (1914–1915), [w:] Leksykon Polaków w Republice Czeskiej i Republice Słowackiej, t. 3, red. Z. Jasiński, B. Cimała, Opole 2014, s. 194–195
• Maziarz A., Klemens Dąbrowski (1875–1953). Pierwszy polski benedyktyn doby pokasacyjnej, Opole 2019
• Maziarz A., „Po Bogu idzie Ojczyzna, a potem inne interesy”. Treści patriotyczne w przekazie kapelanów legionowych 1914–1918, [w:] Wizje niepodległości Polski w XX wieku: historia, pamięć, edukacja. Zbiór studiów, red. M. Białokur, A. Dawid, A. Gołębiowska, Opole 2018, s. 39–54
• Maziarz A., Środowisko polskich uchodźców w Pradze okresu Wielkiej Wojny (1914–1918), [w:] Wschodnie i zachodnie szlaki migracji Polaków, red. P. Kraszewski, M. Lachowicz, T. Nakoneczny, Poznań 2017, s. 159–179
• Maziarz A., Wielka Wojna w opinii benedyktyna. Wydarzenia lat 1914–1918 w świetle kroniki o. Klemensa Dąbrowskiego, [w:] W cieniu walczących imperiów. Europa Wschodnia w I wojnie światowej, red. B. Garczyk, T. Nakoneczny, M. Figura, M. Lachowicz, Poznań 2016, s. 101–114
• Opelik J., Rozvoda Jaroslav, [w:] Österreichisches Biographisches Lexikon, Bd. 9, Wien 1987, s. 305
• Pająk J.Z., Wojna a społeczeństwo. Galicja w latach 1914–1918, Kielce 2020
• Pešek J., Praga i przedmieścia. Dzieje kształtowania się nowoczesnej metropolii, [w:] Kraków i Praga – dwie stolice Europy Środkowej, red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 123–148
• Płygawko D., Polska działalność pomocowa podczas I wojny światowej, [w:] Jak Polacy przeżywali wojny światowe?, red. T. Schramm, P. Skubisz, Szczecin 2016, s. 89–101
• Płygawko D., Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny światowej, Poznań 1986
• Poche E., Krofta J., Na Slovanech. Stavební a umělecký vývoj pražského kláštera, Praha 1956
• Rejzl B., Haličští uprchlíci v příbězích a kontextech české meziválečné literatury, Marginalia historica 7 (2016), č. 2, 229–249
• Rejzl B., Školy pro válečé uprchlíky v Praze v období privní světové války, Historica Pragensia 9 (2019), s. 183–213
• Rędziński K., Szkolnictwo galicyjskie na uchodźstwie wojennym 1914–1918, Częstochowa 2008
• Ruszała K., Działalność polityków Koła Polskiego w Wiedniu na rzecz pomocy Polakom zesłanym w głąb Austro-Węgier podczas I wojny światowej (zarys problemu), [w:] Front wschodni I wojny światowej. Studia z dziejów militarnych i polityczno-społecznych, red. M. Baczkowski, K. Ruszała, Kraków 2013, s. 153–169
• Ruszała K., Galicyjski eksodus. Uchodźcy podczas I wojny światowej w monarchii Habsburgów, Kraków 2020
• Schulze W., Ego-dokumente. Annährungen den Menschen in der Geschichte?, [w:] Von Aufbruch und Utopie. Perspektive einer neuen Gesellschaftsgeschichte des Mittelalters, hrsg. B. Lundt, H. Reinmöller, Weimar–Wien 1992, s. 417–450
• Šedivý I., Češi, české a Velká Válka 1914–1918, Praha 2001
• Sierakowska K., Śmierć – wygnanie – głód w dokumentach osobistych: ziemie polskie w latach Wielkiej Wojny 1914–1918, Warszawa 2015
• Šmíd M., František Kordač, arcybiskup praski i prymas Czech w latach 1919–1931. Wysoki dostojnik Kościoła, który nie został kardynałem, Historia Slavorum Occidentis 29 (2021), nr 2, s. 154–170
• Snopko J., Z problemów opieki nad polskimi jeńcami w obozach państw centralnych w latach pierwszej wojny światowej 1914–1918, [w:] Z dziejów Rosji i Polski w XX wieku, red. H. Kocój, R. Małek, M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2006, s. 193–203
• Solis R.M., Problematyka kościelna w pamiętnikarstwie polskim XIX wieku, Lublin 2018
• Synowiec A., Pomoc humanitarna Komitetu Adama Sapiehy dla polskich dzieci w czasie I wojny światowej, Studia Historyczne 46 (2003), nr 3–4, s. 327–342
• Szymczak D., Ministerstwo dla Galicji wobec problemu wychodźstwa wojennego z Galicji podczas I wojny światowej, [w:] Wojna i emigracje. Studia i szlice, t. II: Emigracja i losy Polaków na obczyźnie, red. T. Sikorski, P. Słowiński, H. Walczak, Gorzów Wielkopolski 2013, s. 93–104
• Szymczak D., Plotka i plotkowanie na ziemiach polskich w czasie I wojny światowej, [w:] Ko¬munikowanie i komunikacja na ziemiach polskich w latach 1795–1918, red. K. Stępnik, M. Rajewski, Lublin 2008, s. 217–226
• Szymczak D., Sojusznicy i rywale, polityka i okupacja. Austro-Węgry i Rzesza Niemiecka w Królestwie Polskim w okresie I wojny światowej, [w:] Pierwsza niemiecka okupacja. Królestwo Polskie i Kresy Wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914–1918, red. G. Kucharczyk, Warszawa 2019, s. 135–291
• Szymczak D., „Trochę za późno i za mało, ale coś jest”. Polacy w Galicji wobec Aktu 5 listopada 1916 r., Historia Slavorum Occidentis 13 (2017), nr 2, s. 85–101
• Targosz K., Piórem zakonnicy. Kronikarki w Polsce XVII w. o swoich zakonach i swoich czasach, Kraków 2002
• Toppe A., Militär und Kriegsvölkerrecht. Rechtsnorm, Fachdiskurs, und Kriegspraxis in Deutsch-land 1899–1940, München 2008
• Więch A.S., Pamiętnik o. Kosmy Lenczowskiego jako przykład egodokumentu do badań działalności duszpasterskiej kapelanów podczas Wielkiej Wojny, [w:] Wielka Wojna wyzwań duchowych: kapelani wojskowi na froncie wschodnim 1914–1920, red. K. Ruszała, T. Pudłocki, Kraków 2020, s. 227–241
• Więckowska E., Komitet Sapieżyński w walce z chorobami zakaźnymi 1914–1918, Wrocław 1997
• Willcox V., The Execution of Cesare Battisti. Loyalty, Citizenship and Empire in the Trentino in World War I, [w:] 1916 in Global Context an anti-Imperial moment, ed. E. del Lago, R. Healy, G. Barry, London 2017, s. 173–187
• Wróbel W., Troska biskupa Adama Sapiehy o wysiedlonych i uchodźców w latach 1914–1916, Kraków 1999
• Wymowne cyfry. Bilans polskiego tułactwa, Ilustrowany Kuryer Codzienny, 11 I 1916, nr 10, s. 1
• Zahradníček T., Jak vyhrát cizí válku. Češi, Poláci a Ukrajinci 1914–1918, Praha 2000

Identifiers

DOI

10.15804/hso250204

Biblioteka Nauki

62440531