Stary Toruń – najstarszy i najdłużej funkcjonujący obiekt krzyżacki na ziemi chełmińskiej. Ranga – lokalizacja – forma architektoniczna

• Authors: Dominika Szczupak

Title variants

EN

Old Toruń (Stary Toruń) – the Oldest and Longest-Standing Teutonic Stronghold in Chełmno Land: An Analysis of Rank, Location, and Architectural Form

Abstracts

EN

The Teutonic stronghold in Old Toruń (Pol. Stary Toruń), established in 1231, has been regularly referenced within the scholarly literature. Despite its prominence as one of the oldest and most enduring sites in Chełmno Land (Ger. Kulmerland), the scarcity of sources delineating its rank, location, and architectural form has hindered extensive research endeavours and likely contributed to the historical oversight of this significant stronghold. Nonetheless, existing archaeological findings, historiographical analyses, and written records offer some insights into the site’s characteristics. Between at least 1368 and 1418, Old Toruń served as the residence of the Teutonic Pfleger, and from 1436 to 1439, it functioned as the seat of the manor administrator. Both the initial stronghold and the subsequent brick castle were strategically positioned near the Vistula River. Two structures identified during non-invasive examinations conducted in 2017–2018 are proposed as potential locations for these edifices. The original fortification, constructed in 1231, likely featured wooden and earthen defences, an observation post, and a light timber-framed building. In contrast, the later castle predominantly comprised a brick Gemach, which possibly took the form of a tower house.

Keywords

EN

Stary Toruń; Chełmno Land; Prussia; Teutonic Order; stronghold; castle; Middle Ages; archaeological research; non-invasive research; written sources

• Publisher: Towarzystwo Naukowe w Toruniu
• Journal: Zapiski Historyczne
• Year: 2024
• Volume: 89
• Issue: 3
• Pages: 5-39

Dates

published

2024

Contributors

author

Dominika Szczupak

• Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Teologicznych i Artystycznych „Academia Artium Humaniorum”, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

• https://orcid.org/000000020991463X

References

• Arszyński, Marian. Budownictwo warowne zakonu krzyżackiego w Prusach (1230–1454). Toruń: Wydawnictwo UMK, 1995.
• Arszyński, Marian. “Zamki i umocnienia zakonu krzyżackiego i hierarchii kościelnej w Prusach.” In Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach. Podziały administracyjne i kościelne w XIII–XVI wieku, edited by Roman Czaja and Andrzej Radzimiński, 55–80. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2013.
• Chudziak, Wojciech and Jacek Bojarski. “Chełmno i Toruń. Początki miast na ziemi chełmińskiej.” Archaeologia Historica Polona 23 (2015): 83–105. https://doi.org/10.12775/AHP.2015.003.
• Chudziakowa, Jadwiga and Andrzej Kola. Źródła archeologiczne z terenu zamku krzyżackiego w Toruniu. Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
• Ciesielska, Karola. Przywileje lokacyjne Torunia. Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia, 2008.
• Czaja, Roman. Socjotopografia miasta Elbląga w średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 1992.
• Czaja, Roman. “Urbanizacja kraju.” In Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, edited by Marian Biskup and Roman Czaja, 177–199. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
• Dorna, Maciej. “About the date when the foundation privilege was granted to Chełmno and Toruń.” Zapiski Historyczne 80/4 (2015): 85–102. https://doi.org/10.15762/ZH.2015.55.
• Duda, Michalina and Sławomir Jóźwiak. “Nadwiślańskie zamki krzyżackie wobec powodzi w XIV i XV wieku.” In Historia – klimat – przyroda. Perspektywa antropocentryczna, edited by Piotr Oliński and Wojciech Piasek, 49–60. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2018.
• Dygo, Marian. “Początki i budowa władztwa zakonu krzyżackiego (1226–1309).” In Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, edited by Marian Biskup and Roman Czaja, 53–78. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
• Heise, Johann. Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, vol. 6–7: Der Kreis Thorn. Danzig: Kommissions-Verlag von Th. Bertling, 1889.
• Jasiński, Tomasz. “Początki Torunia na tle osadnictwa średniowiecznego.” Zapiski Historyczne 46/4 (1981): 5–34.
• Jasiński, Tomasz. “Toruń XIII–XIV wieku – lokacja miast toruńskich i początki ich rozwoju (1231 – około 1350).” In Historia Torunia, vol. 1: W czasach średniowiecza (do roku 1454), edited by Marian Biskup, 100–166. Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1999.
• Jasiński, Tomasz. “Uwagi o rytmice ‘Kroniki’ Piotra z Dusburga i ‘Translacji św. Barbary’. Przyczynek do studiów nad najstarszym dziejopisarstwem krzyżackim w Prusach.” In Pomerania – Prussia – Polonia. Rozprawy ofiarowane prof. Wiesławowi Długokęckiemu z okazji 65. urodzin, edited by Rafał Kubicki, 218–233. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2022.
• Jóźwiak, Sławomir. Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyżackiego na Kujawach i w ziemi chełmińskiej w latach 1246–1343. Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1997.
• Jóźwiak, Sławomir. Centralne i terytorialne organy władzy zakonu krzyżackiego w Prusach w latach 1228–1410. Rozwój – przekształcenia – kompetencje. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.
• Jóźwiak, Sławomir and Janusz Trupinda. Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.
• Jóźwiak, Sławomir and Janusz Trupinda. “Pogrzeby, pochówki i sposoby upamiętnienia braci Zakonu Niemieckiego w średniowiecznych Prusach. Kilka uwag w kontekście funkcjonowania kaplicy św. Anny.” In Kaplica św. Anny na Zamku Wysokim w Malborku. Dzieje, wystrój, konserwacja, edited by Janusz Hochleitner and Mariusz Mierzwiński, 27–36. Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku, 2016.
• Jóźwiak, Sławomir and Janusz Trupinda. “Zamki krzyżackie w świetle średniowiecznych źródeł pisanych.” In Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interdyscyplinarne badania nad warownym budownictwem zakonu krzyżackiego w świetle źródeł archeologiczno-architektonicznych, historycznych i przyrodniczych, vol. 1, edited by Marcin Wiewióra, 132–151. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.
• Kaczmarczyk, Kazimierz, ed. Liber scabinorum Veteris Civitatis Thoruniensis 1363–1428. Toruń: Nakładem Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1936.
• Koeppen, Hans, ed. Preußisches Urkundenbuch, vol. 4: 1346–1351. Marburg: N. G. Elwert Verlag, 1960.
• Kola, Andrzej. Grody ziemi chełmińskiej w późnym średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1991.
• Kruppé, Jerzy and Martyna Milewska. Dzieje zamku w Pucku. Warszawa: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 2014.
• Lexer, Matthias. Mittelhochdeutsches Handwörterbuch, vol. 1: A–M. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1872.
• Mikulski, Krzysztof, Janusz Tandecki and Antoni Czacharowski, eds. Księgi szosu i wykazy obciążeń mieszkańców Starego Miasta Torunia z lat 1394–1435. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2002.
• Maercker, Hans. Geschichte der ländlichen Ortschaften und der drei kleineren Städte des Kreises Thorn in seiner früheren Ausdehnung vor der Abzweigung des Kreises Briesen i. J. 1888. Danzig: Th. Bertling, 1900.
• Oliński, Piotr. “Wylewy Wisły w ziemi chełmińskiej w XV–XVIII w. w świetle źródeł narracyjnych.” In Mĕsto a voda. Praha, mĕsto u vody. Sborník příspěvků z 22. vědecké konference Archivu hlavního města Prahy, edited by Olga Fejtová, Václav Ledvinka and Jiří Pešek, 95–109. Praha: Scriptorium, 2005.
• Dusburg, Petrus de. “Chronicon terrae Prussiae.” Edited by Max Töppen. In Scriptores rerum Prussicarum, vol. 1, edited by Theodor Hirsch, Max Töppen and Ernst Strehlke, 3–269. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1861.
• Poliński, Dariusz. Późnośredniowieczne osadnictwo wiejskie w ziemi chełmińskiej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2003.
• Poliński, Dariusz. Pień. Siedziba krzyżackich prokuratorów w ziemi chełmińskiej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2013.
• Radzimiński, Andrzej and Janusz Tandecki. Katalog dokumentów i listów krzyżackich Archiwum Państwowego w Toruniu, vol. 1: 1251–1454. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1994.
• Seraphim, August, ed. Preußisches Urkundenbuch, vol. 1/2. Königsberg: Hartungsche Verlagsdruckerei, 1909.
• Steinbrecht, Conrad. Preussen zur Zeit der Landmeister. Beitraege zum Baukunst des Deutschen Ritterordens, vol. 2: Die Zeit der Landmeister. 1230–1309. Berlin: Verlag von Julius Springer, 1888.
• Strehlke, Ernst, ed. “Abschnitten aus der Chronik Detmar’s von Lübeck.” In Scriptores rerum Prussicarum, vol. 3, edited by Theodor Hirsch, Max Töppen and Ernst Strehlke, 57–237. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1866.
• Szczepański, Seweryn. “Arbor custodie que vulgariter dicitur wartboum. Funkcje i występowanie tzw. drzew wartowniczych na obszarze Żuław Wiślanych i Pomezanii w XIII–XIV wieku.” Zapiski Historyczne 76/1 (2011): 7–22.
• Szczupak, Dominika. “Kwestia lokalizacji siedziby (konwentu) komturów ziemi chełmińskiej w XIII – pierwszych dekadach XIV wieku.” Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia 36 (2020): 73 – 94. https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2020.005.
• Szczupak, Dominika. “Higiena i zdrowie na zamkach w państwie krzyżackim w Prusach (XIII–XV w.) w świetle badań archeologiczno-architektonicznych.” Master’s thesis, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2021.
• Torbus, Tomasz. Die Konventsburgen in Deutschordensland Preussen. München: R. Oldenbourg Verlag, 1998. https://doi.org/10.11588/diglit.43361#0005.
• Torbus, Tomasz. Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, vol. 1. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2014.
• Torbus, Tomasz. Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, vol. 2: Katalog. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2023.
• Tomczak, Anna. “Środowisko geograficzne Torunia i okolic.” In Historia Torunia, vol. 1: W czasach średniowiecza (do roku 1454), edited by Marian Biskup, 9–57. Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1999.
• Wasik, Bogusz. Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2016.
• Wasik, Bogusz. “Początki krzyżackich zamków na ziemi chełmińskiej. Pierwsze warownie i obiekty murowane.” Archaeologia Historica Polona 24 (2016): 233–260. https://doi.org/10.12775/AHP.2016.011.
• Wasik, Bogusz. “Najstarsze ośrodki miejskie – pierwsza lokacja Chełmna w świetle najnowszych wyników badań.” In Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interdyscyplinarne badania nad warownym budownictwem zakonu krzyżackiego w świetle źródeł archeologiczno-architektonicznych, historycznych i przyrodniczych, vol. 2, edited by Marcin Wiewióra, 239–247. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.
• Wasik, Bogusz. “Starogród – ‘Stare Chełmno’. Zamek i pierwsza lokacja miasta w świetle badań z lat 2016–2018.” In Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, edited by Monika Jakubek-Raczkowska, 11– 30. Toruń: Dom Organizatora TNOiK, 2021.
• Wasik, Bogusz. “Wieże mieszkalne w krzyżackiej architekturze zamkowej w Prusach.” Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia 38 (2022): 239–264. https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2022.010.
• Wiewióra, Marcin. “Gród i zamek w państwie krzyżackim – miejsce tradycji czy tradycja miejsca?” Archaeologia Historica Polona 24 (2016): 195–231. https://doi.org/10.12775/AHP.2016.010.
• Wiewióra, Marcin. “Najstarsze fazy osadnictwa krzyżackiego.” In Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interdyscyplinarne badania nad warownym budownictwem zakonu krzyżackiego w świetle źródeł archeologiczno-architektonicznych, historycznych i przyrodniczych, vol. 2, edited by Marcin Wiewióra, 29–35. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.
• Wiewióra, Marcin. “Najstarsze krzyżackie warownie.” In Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interdyscyplinarne badania nad warownym budownictwem zakonu krzyżackiego w świetle źródeł archeologiczno-architektonicznych, historycznych i przyrodniczych, vol. 2, edited by Marcin Wiewióra, 230–239. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.
• Wiewióra, Marcin. “Stratygrafia kulturowa Góry Zamkowej. Synchronizacja warstw i analiza obiektów kulturowych.” In Zamek w Grudziądzu w świetle badań archeologiczno-architektonicznych. Studia i materiały, edited by Marcin Wiewióra, 74–125. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.
• Wiewióra, Marcin. “Stratygrafia warstw kulturowych i charakterystyka poziomów osadniczych.” In Castra Terrae Culmensis – na rubieży chrześcijańskiego świata. Interdyscyplinarne badania nad warownym budownictwem zakonu krzyżackiego w świetle źródeł archeologiczno-architektonicznych, historycznych i przyrodniczych, vol. 1, edited by Marcin Wiewióra, 59–100. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.
• Wiewióra, Marcin and Bogusz Wasik. “Świat na pograniczu. Początki państwa krzyżackiego w świetle najnowszych badań.” In Studia z historii i archeologii architektury. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Zbigniewowi Pianowskiemu w 70. rocznicę urodzin, edited by Paulina Gorazd-Dziuban, Paweł Kocańda and Andrzej Rozwałka, 599–627. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2021.
• Wroniecki, Piotr, Paweł Molewski and Romualda Uziembło. “Pierwotna lokacja Torunia w świetle badań nieinwazyjnych i analiz GIS.” Archaeologia Historica Polona 27 (2019): 73–90. https://doi.org/10.12775/AHP.2019.004.
• Wroniecki, Piotr, Paweł Molewski and Romualda Uziembło. “Revealing the first location of abandoned medieval town Toruń, Poland, with the use of integrated noninvasive research.” Archaeological Prospection 29/2 (2022): 275–292. https://doi.org/10.1002/arp.1851.
• Zakrzewski, Ignacy, ed. Lites ac Res Gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum, vol. 1. Poznań: Nakładem Biblioteki Kórnickiej, Drukiem Drukarni Dziennika Poznańskiego, 1890.
• Ziesemer, Walther, ed. Das grosse Ämterbuch des Deutschen Ordens. Danzig: A. W. Kafemann, 1921.

Identifiers

DOI

10.15762/ZH.2024.19

Biblioteka Nauki

61521153