W Berglager i Stadtlager – dzieje polskich jeńców wojennych w Oflagu XII A Hadamar

• Authors: Kamil Weber

Title variants

EN

In Berglager and Stadtlager – the History of the Prisoners of War in Oflag XII A Hadamar

Abstracts

EN

The article discussed Oflag XII A Hadamar where in the years 1939–1942 the Polish prisoners of war were kept. It presented, among others, the organisation of camps, both German and Polish key figures as well as the most significant issues regarding the everyday life in the camps, such as living conditions, food, health care, and ways of spending free time. It described the escape attempts as well. The article also showed the division of the Hadamar’s Oflag into two sub-camps – Berglager and Stadtlager. There was a hospital located near the former one, where dozens of thousands of people were murdered as part of the Aktion T4, which the Polish prisoners of war were forced to witness.

PL

Artykuł dotyczy Oflagu XII A Hadamar, w którym w latach 1939–1942 przetrzymywano polskich jeńców. Przedstawiono m.in. organizację obozu, kluczowe postacie zarówno po stronie niemieckiej, jak i polskiej oraz najistotniejsze zagadnienia dotyczące obozowej codzienności, takie jak: warunki mieszkalne, wyżywienie, opieka zdrowotna oraz sposoby zagospodarowywania czasu wolnego. Opisano także próby ucieczek. Artykuł ukazuje też podział hadamarskiego oflagu na dwa podobozy – Berglager oraz Stadtlager. Nieopodal pierwszego z nich znajdował się szpital, w którym zamordowano kilkanaście tysięcy osób w ramach akcji T-4, czego polscy jeńcy stali się przymusowymi świadkami.

Keywords

EN

Oflag XII A Hadamar; Polish prisoners of war; World War II

PL

Oflag XII A Hadamar; polscy jeńcy wojenni; II wojna światowa

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN w Warszawie
• Journal: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych
• Year: 2024
• Volume: 86
• Pages: 163-194

Dates

published

2024

Contributors

author

Kamil Weber

• Centralne Muzeum Jeńców Wojennych

• https://orcid.org/0000000269040073

References

• Źródła archiwalne
• Bundesarchiv-Militärarchiv: sygn. RH 53/12
• Centralne Muzeum Jeńców Wojennych: Die Deutsche Dienststelle für die Benachrichtigung der nächsten Angehörigen von Gefallenen der ehemaligen deutschen Wehrmacht, sygn. 5555, 5561, 5562, 5563, 5571, 5592
• Centralne Muzeum Jeńców Wojennych: Relacje i Wspomnienia, sygn. 94, 296, 724, 826, 1124
• Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego: KOL. 176/2, 176/34
• Muzeum Miejskie Hadamaru: Kolekcja Heinza Willa, Lista zgonów jeńców polskich w Oflagu XII A Hadamar; Spuścizna Karla Josepha Stahla, Hadamarer Annalen 1939/2
• The National Archives: sygn. WO 208/3295, WO 361/1845
• Urząd Stanu Cywilnego miasta Hadamar: Księga zgonów: rok 1940, rok 1941
• Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe: Album Absolwentów Wyższej Szkoły Wojskowej, sygn. I.340.1.862
• Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe: Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeniowych, sygn. KW-147/323
• Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe: Kolekcja akt żołnierzy zarejestrowanych w Rejonowych Komendach Uzupełnień, sygn. II.56.14730
• Opracowania
• Altman-Radwańska J., Ucieczki oficerów polskich – jeńców Wehrmachtu z oflagów w okresie II wojny światowej, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 3, 1980.
• Banik J., Kobylarz R., „…podeptali godność narodu niemieckiego”. Rassenschande w rejencji opolskiej (1939–1945), „Studia Śląskie” 66, 2007.
• Bartrop P.R., Grimm E.E., Perpetrating the Holocaust: Leaders, Enablers, and Collaborators, Santa Barbara 2019.
• Bednorz R., Aby mogli przetrwać. Pomoc dla polskich jeńców wojennych w niewoli Wehrmachtu 1939–1945, Łambinowice–Opole 1989.
• Datner S., Ucieczki z niewoli niemieckiej 1939–1945, Warszawa 1966.
• Datner S., Zbrodnie niemieckich sił zbrojnych na zbiegłych jeńcach wojennych, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1961, nr 1.
• Dzienniki jenieckie polskich oficerów w niewoli Wehrmachtu. Dziennik por. rez. Stefana de Lendorff-Koszowicza, wyd. W. Lewicki, Warszawa 2007.
• Flemming M., Jeńcy wojenni. Studium prawno-historyczne, Warszawa 2000.
• Heberer P., Early Postwar Justice in the American Zone. The “Hadamar Murder Factory” Trial, w: Atrocities on Trial. Historical Perspectives on the Politics of Prosecuting War Crimes, red. P. Heberer, J. Matthäus, Nebraska 2008.
• Jagieła P., Podchorążowie Wojska Polskiego w niewoli niemieckiej 1939–1945, Opole 2018.
• Kisielewicz D., Oficerowie polscy w niewoli niemieckiej w czasie II wojny światowej, Opole 1998.
• Klistała J., Duchowni. Ofiary niemieckiego zniewolenia, Kraków 2019.
• Kłakus M. ks., Myszor J. ks., Kapelani Wojska Polskiego w oflagu w Rotenburgu (XII 1939–IV 1940). Historia jednej fotografii, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2021, nr 115.
• Królikowski J., Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990, t. 2, Toruń 2010.
• Kubica E., Oflag XII A, mps zawierający zestawienie kart pocztowych z tego obozu, w zbiorach autora.
• Lutz W., Die Niederlassung in Hadamar (1856–1951), w: Die Orden im Bezirk Limburg seit der seit der Gründung des Bistums Limburg, red. N. Zabel, Hadamar 1992.
• „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 44, 2021.
• Matuchniak-Krasuska A., Za drutami oflagów. Studium socjologiczne, Opole 2014.
• Piekarski S., Polskie teatry jenieckie w Niemczech 1939–1945, t. 1, Warszawa 2001.
• Pollack J., Jeńcy polscy w hitlerowskiej niewoli, Warszawa 1982.
• Półchłopek W., Wychowanie fizyczne i sport żołnierzy polskich w obozach jenieckich Wehrmachtu i NKWD (1939–1945), Opole 2002.
• Rezler-Wasielewska V., Działalność naukowo-oświatowa polskich jeńców wojennych w niemieckich i radzieckich obozach podczas II wojny światowej, Opole 2001.
• Rolf D., Prisoners of the Reich. Germany’s Captives 1939–1945, Kent 1989.
• Sander P., Die Landesheilanstalt Hadamar 1933–1945 als Einrichtung des Bezirksverbandes Nassau (Wiesbaden), w: Hadamar, Heilstätte – Tötungsanstalt – Therapiezentrum, red. U. George i in., Marburg 2006.
• Schafft G.E., Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, tłum. T. Bałuk-Ulewiczowa, Kraków 2006.
• Stahl K.J., Hadamar – Stadt und Schloß, Hadamar 1974.
• The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 4: Camps and other Detention Facilities under the German Armed Forces, red. G.P. Megargee, R. Overmans, W. Vogt, Bloomington (IN) 2022.
• Wiktor Gojdź, https://pl.everybodywiki.com/Wiktor_Gojd%C5%BA (28 I 2023).

Identifiers

DOI

10.12775/RDSG.2024.06

Biblioteka Nauki

59968846