Próby tworzenia polskich terminów gramatycznych. Na przykładzie rękopisów Bartłomieja z Bydgoszczy

• Authors: Arleta Łuczak

Title variants

EN

Attempts to Create Polish Grammatical Terms: The Case of Manuscripts by Bartholomeus de Bydgostia

Abstracts

PL

Artykuł nawiązuje do najstarszej – jak można sądzić – zachowanej w języku polskim terminologii gramatycznej, występującej w łacińsko-polskich rękopisach Bartłomieja z Bydgoszczy z lat 1532 (S) i 1544 (R). Zapisy z dziedziny gramatyki Bartłomiej odnotował głównie w nomenklatorach, gdzie występuje ok. 100 terminów łacińskich z polskimi objaśnieniami, a także na marginesach druku J. Reuchlina. Na podstawie obecnej edycji słownika, zawierającej materiał z S i R, pt. Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy: Wersja polsko-łacińska (1999–2019) przedstawiłam nazwy polskie dla 8 łacińskich części mowy oraz kategorii nomen, w zakresie różnorodnego doboru słownictwa np. figura – prosty kształt, ut doctus; figura composita in grammatica nominum – złożone wyobrażenie jimion, ut indecens niesłuszny, impotens niemocny. Wyekscerpowałam dla tych pojęć 37 terminów łacińskich z polskimi odpowiednikami.

EN

This article is devoted to presumably the oldest preserved grammatical terminology in the Polish language, which appears in two Latin-Polish manuscripts by Bartholomeus de Bydgostia of 1532 (S) and 1544 (R). The second dictionary (1544) is especially worth considering as it contains much larger lexical material in the field of grammar. The author made terminological notes mainly in special sections devoted to grammatical terms, which contain about 100 Latin entries with Polish renderings. We can also find such notes on the margins of Johann Reuchlin’s print (1488). On the basis of the new (Polish-Latin) edition of the dictionary by Bartholomeus de Bydgostia (1999–2019), I present the Latin names of eight parts of speech with the Polish explanations (words, phrases, sentences, etc.) and 37 Latin and Polish headwords connected with the Latin category nomen.

Keywords

EN

Polish grammatical terminology; dictionaries by Bartholomeus de Bydgostia

• Publisher: Polska Akademia Nauk. Instytut Slawistyki PAN
• Journal: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej
• Year: 2021
• Volume: 56

Dates

published

2021

Contributors

author

Arleta Łuczak

• Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk [Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences], Warszawa [Warsaw]

• https://orcid.org/0000000230767144

References

• Curtius, E. R. (1997). Literatura europejska i łacińskie średniowiecze. Universitas.
• Cytowska, M. (1968). Od Aleksadra do Alwara (Gramatyki łacińskie w Polsce w XVI w.). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Decyk-Zięba, W. (2020). O kształtowaniu się polskiej terminologii gramatycznej. Poradnik Językowy, 2020(5), 60–75. https://doi.org/10.33896/PorJ.2020.5.5
• Dictionarius Ioannis Murmellii variarum rerum … cum Germanica atque Polonica interpretatione… [Mu28]. (1997). W W. Gruszczyński (Oprac.), Dictionarius Ioannis Murmellii variarum rerum …; [Francisci Mymeri] Dictionarium trium linguarum. Collegium Columbinum. (Oryginalna praca opublikowana 1528).
• Erzepki, B. (1900). Słownik łacińsko-polski Bartłomieja z Bydgoszczy podług rękopisu z r. 1532. Wydał dr B. Erzepki.
• Estreicher, K. (1897). Bibliografia staropolska (T. 15). Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Estreicher, K. (1899). Bibliografia staropolska (T. 17). Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Holtz, L. (Red.). (1981). Corpus Grammaticorum Latinorum [CGL]. https://cgl.hypotheses.org/1005
• Jankowiak, L. A. (2010). Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 roku wobec leksyki XVI wieku: Uwagi po lekturze Słownika polszczyzny XVI wieku. W E. Skorupska-Raczyńska & J. Rutkowska (Red.), Między dawnymi a nowymi słowy (ss. 33–45). Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim.
• Jankowiak, L. A. (2020). Z warsztatu leksykograficznego Bartłomieja z Bydgoszczy: Powtórzenia haseł. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 55, Article 1994. https://doi.org/10.11649/sfps.1994
• Jankowiak, L. A., Kędelska, E., & Łuczak, A. (Oprac.). (2019). Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy: Wersja polsko-łacińska (Cz. 6). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. https://hdl .handle.net/20.500.12528/1083
• Kędelska, E. (1989). Pierwsze drukowane słowniki łacińsko-polskie jako źródła Bartłomieja z Bydgoszczy. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 25, 31–45.
• Kędelska, E. (1997). Przydatność łacińsko-polskich wokabularzy do badań językoznawczych (zalety i ograniczenia). W H. Popowska-Taborska (Red.), Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy (ss. 117–125). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.
• Kędelska, E., Kwilecka, I., & Łuczak, A. (Oprac.). (1999–2012). Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy: Wersja polsko-łacińska (Cz. 1–5). Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. https:// hdl.handle.net/20.500.12528/1083
• Koronczewski, A. (1961). Polska terminologia gramatyczna. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Kwilecka, I. (1972a). Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy odnaleziony. Język Polski, 52(3), 180–182.
• Kwilecka, I. (1972b). Nieznany zbiór słownictwa polskiego pióra Bartłomieja z Bydgoszczy. Język Polski, 52(4), 252–261.
• Kwilecka, I., & Popowska-Taborska, H. (1977). Bartłomiej z Bydgoszczy: Leksykograf polski pierwszej połowy XVI w. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Kwilecka, I. (1979). Warsztat pisarski Bartłomieja z Bydgoszczy. W H. Popowska-Taborska (Red.), Bartłomiej z Bydgoszczy i jego dzieło (ss. 23–36). Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
• Łoś, J. (1922). Początki piśmiennictwa polskiego (2. wyd.). Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
• Łoś, J. (1925). Gramatyka polska: Część II. Słowotwórstwo. Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
• Łuczak, A. (1999). Jeszcze kilka uwag o Słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy z pierwszej połowy XVI w. Eos, 86(2), 325–337.
• Nehring, W. (1881). Eine unbekannte Ausgabe des Donatus mit polnischer Übersetzung. W V. Jagić (Red.), Archiv für Slavische Philologie (Т. 5; ss. 466–468). Weidmannsche Buchhandlung.
• Ogrodziński, W. (1946). Dzieje piśmiennictwa śląskiego (T. 1). Instytut Śląski; Drukarnia Cieszyńska.
• Rospond, S. (1948). Zabytki języka polskiego na Śląsku z 23 ilustracjami. Instytut Śląski.
• Skubulanka, T. (1959). Stanowisko O. Kopczyńskiego wobec nowotworów językowych. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu: Nauki Humanistyczno-Społeczne: Filologia Polska, 1(2), 3–50.
• Słownik historyczny terminów gramatycznych [SHTG]. (b.d.). https://shtg.uw.edu.pl
• Wydra, W., & Rzepka, W. R. (2004). Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
• Żabska, B. (1965). Z zagadnień polskiej terminologii gramatycznej: Na marginesie książki A. Koronczewskiego. Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, 5, 255–261.

Identifiers

DOI

10.11649/sfps.2012

Biblioteka Nauki

38662529