The article describes the former power plant complex at the State Powder and Crushing Materials Factory in Zagożdżon (now Pionki), dating back to the mid-1920s. It begins with an introduction outlining the company’s history, followed by a presentation of the history of the power plant and accompanying facilities, with a focus on the evolution of technical equipment and related architectural layers. Subsequently, an analysis of the architectural form of the complex is conducted, aiming to determine the historical value of the objects. Finally, the article describes the complex’s current state of preservation, its evaluation, and conservation recommendations.
Wicepremier RP w latach 1926-1930, inż. Eugeniusz Kwiatkowski opracował 15-letni Plan Modernizacji Polski na lata 1939-1954. W pierwszym okresie priorytetem miała być rozbudowa przemysłu zbrojeniowego. Podwaliny zaczęto budować już wcześniej. Związek Miast Polskich rozpoczął też modernizację infrastruktury. Rozbudowano port w Gdyni. W drugim etapie miały być rozwijane duże projekty komunikacyjne, w trzecim - oświata i rolnictwo, w czwartym kolejne duże inwestycje przemysłowe, w piątym - zatarcie różnic rozwojowych między wschodnią i zachodnią Polską (tzw. Polską A i B). Przed wojną udało się rozwinąć głównie inwestycje Centralnego Okręgu Przemysłowego. Powojenna działalność Kwiatkowskiego wiązała się głównie z zagospodarowaniem Ziem Zachodnich przyłączonych do Polski. Jako Delegat Rządu do Spraw Wybrzeża patronował wielu projektom infrastrukturalnym na Pomorzu. Niektóre rozwiązania pochodzące z 15-letniego Planu były inspiracją powojennych planów odbudowy zniszczonej gospodarki.
EN
Deputy Prime Minister of the Republic of Poland in the years 1926-1930, Eng. Eugeniusz Kwiatkowski developed a 15-year Polish Modernization Plan for 1939 - 1954. In the first period, the priority was to expand the weapons industry, the foundations for which were laid earlier. The Association of Polish Cities also started modernizing the infrastructure. The port in Gdynia was expanded. In the second stage, large communication projects were to be developed, in the third - education and agriculture, in the fourth - further large industrial investments, in the fifth - the reduction of differences in development between eastern and western Poland (the so-called Poland A and B). Before the war, it was mainly the investments of the Central Industrial District that were developed. Kwiatkowski’s post-war activity was mainly related to the development of the Western Territories attached to Poland. As the Government Delegate for Coastal Affairs, he patronized many infrastructure projects in Pomerania. Some solutions from the 15-year Plan inspired the post-war plans to rebuild the damaged economy.
Centralny Okręg Przemysłowy, największa inwestycja II Rzeczypospolitej mająca za zadanie skumulować wszystkie zakłady produkcyjne ważne dla istnienia państwa w bezpiecznym centrum kraju, nie mogła się obejść bez wkładu w przemysł celulozowo-papierniczy. Niedomickie Zakłady Celulozy w Niedomicach były jedyną, ukończoną inwestycją rządową w czasie dwudziestolecia międzywojennego, które budowały od podstaw nowoczesny zakład wytwarzania celulozy w Polsce.
4
Dostęp do pełnego tekstu na zewnętrznej witrynie WWW
Kluczowym czynnikiem, w zakresie rozwoju terenów miejskich, zawsze była lokalizacja obszarów przemysłowych. Budynki wznoszone w okresie międzywojennym mają cechy nowoczesnej architektury użytkowej i stały się częścią miejskiego dziedzictwa kulturowego. W ostatnich latach mogliśmy zaobserwować zwiększony poziom zainteresowania polską architekturą przemysłową okresu międzywojnia. Jednocześnie, istnieje wiele przypadków nadmiernej degradacji typowych elementów i detali, tak charakterystycznych dla tego typu budowli. Proces ten jest głównie wynikiem braku wiedzy na temat kulturowej istotności budynków przemysłowych, a także braku efektywnych form ich zachowania. Niniejszy artykuł opisuje faktyczny stan techniczny międzywojennej architektury modernistycznej w Polsce, wraz z problemami związanymi z ochroną tego dziedzictwa. Przyklady budynków z obszaru Centralnego Okręgu Przemysłowego prezentują obecny stan zachowania architektury modernistycznej na terenie Polski.
EN
The key factor in the future development of the city was the localization of the industrial areas. The buildings that were raised during that time have features of a modern functional architecture and became a cultural heritage of the city. In the recent years, we can observe an increased interest in the Polish industrial architecture of the interwar era. At the same time, there are numerous cases of extensive degradation of typical architectural elements and details that identify this type of architecture. This process is mostly caused by the lack of knowledge of the cultural importance of industrial architecture as well as the lack of effective forms of its preservation. The article describes the actual technical condition of interwar modernist architecture in Poland and problems of protection of this heritage. Examples of architecture built in the COP (Central Industrial Region) area show the present state of modernist architecture preservation in Poland.
Artykuł pokazuje dorobek architektoniczny powstały w ramach realizacji Centralnego Okręgu Przemysłowego w kontekście konieczności jego zachowania i ochrony. Prezentowane są wybrane zagadnienia i problemy związane z aktualnym stanem technicznym obiektów budowlanych, zarówno przemysłowych jak i mieszkalnych. Analizie poddany jest również wpływ współczesnych doktryn konserwatorskich na możliwości zachowania dzieł architektury COP-u przy specyficznych warunkach własnościowych, niewielkiej świadomości użytkowników i właścicieli oraz dużym niedoborze źródeł historycznych i planistycznych.
EN
The article presents the architectural heritage created as a part of the Central Industrial District in the context of the need for its preservation and protection. Presented are selected topics and problems associated with the current technical condition of both industrial and residential buildings. The analysis contain also the impact of modern conservation doctrines and their ability to preserve works of COP’s architecture with the specific conditions of ownership, poor awareness of users and owners, and a large shortage of historical planning sources.
Artykuł omawia reprezentatywne przykłady willi modernistycznych wznoszonych w ramach budowy przyzakładowych osiedli patronackich powstających w trakcie realizacji Centralnego Okręgu Przemysłowego. Autor opisuje budynki zwracając uwagę na ich rolę w układach urbanistycznych, pokazuje rozwiązania funkcjonalne oraz ich ukształtowanie architektoniczne. Analiza wybranych przykładów pozwala na zobrazowanie zbliżonych mechanizmów określających procesy twórcze a także skojarzeń tworzących zunifikowaną paletę rozwiązań przestrzennych przy zachowaniu indywidualizmu poszczególnych budynków. Wille pochodzące z obszarów najważniejszych inwestycji copowskich okazują się pomimo różnic formalnych, zbliżone do siebie w warstwie ideowej warsztatu architektonicznego, który je kreował. Pełniąc rolę estetyczną, użytkową i wizerunkową obiekty te wpisują się w wielowymiarowy kanon dziedzictwa architektonicznego COP-u stanowiąc o jego trwałości i dojrzałości.
EN
The article presents the representative examples of modernist villas built as a part of patronage housing estates raised during the erection of the Central Industrial District. The author describes building’s functional solutions and their architectural shape and highlight their role in urban systems. Analysis of selected examples characterize mechanisms of creative processes as well as the associations which influenced their forming. The villas from the areas of the most important COP’s investments have similar ideological architectural workshop, despite differences in their formal appear. Their aesthetic, functional and esthetic attributes are part of a multi-dimensional architectural heritage of the Central Industrial District.
8
Dostęp do pełnego tekstu na zewnętrznej witrynie WWW
The process of building the Central Industrial Region (COP) was preceded by a period of intensive investments aimed at improving the living conditions of the citizens of the reborn state. The period from November 1918 until 1922 can be described as the time of building the economic basis of new Poland. It was during this difficult time that the administration and army were created from scratch, provision control was organized by the state and the agriculture and industry were reconstructed after the war destruction. The basis for the state development policy was formed. New migration processes from rural areas to cities occurred. Despite all these activities, not all the regions of the state developed equally. The first problems with the balanced level of life on the whole territory of Poland began to appear. The basic components of a change in the image of Poland were the agricultural reforms and the reconstruction of the Polish industry. The year 1923 can be treated as the end of the postwar industrial reconstruction. The years of hyperinflation slowed down these reconstruction processes, but very soon a stabilization was achieved due to the fiscal reforms. In 1927 the government exempted the enterprises created or developed in Gdynia harbor from taxes and fees. In 1928 Poland reached the highest level of the industrial production and the lowest unemployment.
PL
W artykule przybliżono niektóre wybrane realizacje z obszaru Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) i pokazano charakterystyczne cechy zarówno ich form architektonicznych, techniki wznoszenia, jak i układów urbanistycznych. Do analizy wybrano reprezentatywne przykłady z miast obszarów A, B, C, tj. z Lublina, Skarżyska-Kamiennej, Ostrowca Świętokrzyskiego, Chełma Lubelskiego i Stalowej Woli. Omówiono wybrane przykłady zabudowy związanej z tworzącym się okręgiem przemysłowym w okresie 1918-1939. Realizując program COP, w Polsce międzywojennej rozpoczęto i dokończono budowę wielu zakładów przemysłowych. Po doświadczeniach wojny polsko-sowieckiej, w roku 1921 powstała koncepcja zlokalizowania polskiego przemysłu zbrojeniowego w tzw. trójkącie bezpieczeństwa - w widłach Wisły i Sanu. W latach 1923-1929 w Polsce udało się zbudować kilka zakładów przemysłu zbrojeniowego na terenach staropolskiego zagłębia przemysłowego. Budowa tzw. COP stała się największym przedsięwzięciem gospodarczym Rzeczpospolitej. Oceniając dziś realizację tych zamierzeń, można stwierdzić na wielu przykładach pozostałych jeszcze obiektów, iż był to proces kompleksowej przebudowy sposobu życia wielu mieszkańców. Budowie zakładów przemysłowych w COP towarzyszyło budownictwo mieszkaniowe dla ich pracowników. Łącznie zbudowano lub rozpoczęto budowę około 7100 budynków mieszkalnych. Wznoszono zarówno kolonie mieszkaniowe dla robotników, jak też osiedla dla kadry urzędniczej. Towarzyszące fabrykom osiedla mieszkaniowe lokalizowano w ich pobliżu tak, aby pracownicy mieli blisko do pracy. Formy układów urbanistycznych osiedli i ich wyraz architektoniczny nawiązywał do zespołów fabrycznych. Techniki wznoszenia uwzględniały najnowsze rozwiązania konstrukcyjne, ale jednocześnie respektowały miejscowe tradycje i materiały budowlane. W artykule omawiono przykłady zabudowy COP powstałe w Polsce południowo-wschodniej oraz przedstawiono ich stan zachowania.
9
Dostęp do pełnego tekstu na zewnętrznej witrynie WWW
The last years of Poland’s independence were characterized by aboard of scope investments, especially in the area of the Central Industrial Region (abbreviated in Polish as COP), a majority of which were a part of the Six-Year Plan of modernization and development of the Polish Army. According to the investment plan twelve factories of direct arms industry were to built in the COP with a major factory of the Southern Works in Stalowa Wola. A register of the Polish military works in 1938 included 44 state factories and 204 private ones.
10
Dostęp do pełnego tekstu na zewnętrznej witrynie WWW
The foundation of Poland's economic development in the years 1936-1939 was the country's investment policy. The person who created it and who implemented it in practice was Eugeniusz Kwiatkowski (1888-1974), the deputy prime minister for economy and the minister of treasury in Poland’s last two pre-war cabinets. He was the co-author of developing expanding the port of Gdynia and the Polish merchant navy and one of the creators of the blueprint of the Central Industrial Zone (COP). The period between the great crisis and the Second World war were the first years of modern state interventionism in the country’s economy. The years 1936-39 witnessed the greatest effort in preparing the country for war, in which the main role was played by state capital. Eugeniusz Kwiatkowski initiated a four-year investment plan (1936-1940), and later he prepared a 15-year plan (1939-1954), of which only the 1936-1939 plan was financially secure. An integral part of implementing the state investment plans was the development of the COP, which bore the name of „security triangle” (priority was given to armaments investments). The COP was to enhance industrialization of the state and transforming Poland into an industrial and agricultural country. The outbreak of WW2 on September 1, 1939 cut short the implementation of these plans at the very moment when they had started to bear fruit. The implementation of some of these tasks were re-started following the end of WW2.
11
Dostęp do pełnego tekstu na zewnętrznej witrynie WWW
W związku z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego zlokalizowano w Rzeszowie zakłady zbrojeniowe, w tym również lotnicze. Przyczyniło się to do rozwoju przestrzennego miasta. Rozwój urbanistyczny Rzeszowa po II wojnie światowej przybrał charakter bardzo dynamiczny. Głównym czynnikiem miastotwórczym był rozwijający się przemysł.
EN
While Central Industrial District was formed in Poland, the military factories were built in Rzeszów. One of them was air force industrial plant. It was the reason of the city development Rzeszów was growing dynamicly after II World War. Industrial plant progress was main reason of developing city Rzeszów.
JavaScript jest wyłączony w Twojej przeglądarce internetowej. Włącz go, a następnie odśwież stronę, aby móc w pełni z niej korzystać.