Franciszek Dobrzyński (1856-1922) – fizyk, pierwszy akademicki wykładowca elektrotechniki w języku polskim i nadinspektor galicyjskiego Urzędu Miar i Wag

Rataj, Piotr

doi:10.32016/1.77.27

Powiadomienia systemowe

Sesja wygasła!
Sesja wygasła!
Sesja wygasła!
Sesja wygasła!

Artykuł - szczegóły

Tytuł artykułu

Franciszek Dobrzyński (1856-1922) – fizyk, pierwszy akademicki wykładowca elektrotechniki w języku polskim i nadinspektor galicyjskiego Urzędu Miar i Wag

Autorzy

Rataj Piotr

Treść / Zawartość

Pełne teksty:

Pobierz

Identyfikatory

DOI

10.32016/1.77.27

Warianty tytułu

Franciszek Dobrzyński (1856-1922) - physicist, the first academic lecturer in electrical engineering in Polish and chief inspector of the Galician Office of Measures and Weights

Konferencja

Sympozjum Historia Elektryki SHE'2024 (VII ; 19–22.09.2024 ; Rzeszów ; Polska)

Języki publikacji

Abstrakty

Artykuł przybliża urodzonego w 1856 r. Franciszka Dobrzyńskiego, fizyka, docenta prywatnego elektrotechniki w C.K. Szkole Politechnicznej we Lwowie, pierwszego wykładowcy akademickiego elektrotechniki w języku polskim w latach 1889-1891, od 1899 r. inspektora urzędu miar i wag dla całej Galicji, pełniącego tę funkcję aż do śmierci w 1922 r. Opisano jego działalność naukową, w tym liczne artykuły i odczyty z fizyki i elektrotechniki, wygłaszane głównie we lwowskich stowarzyszeniach naukowych i technicznych, do których należał.

The article presents Franciszek Dobrzyński, born in 1856, a physicist, a pupil of distinguished physicists Hermann von Helmholtz and Gustav Kirchhoff, assistant at the Chair of Physics at the Imperial and Royal Polytechnic School in Lviv. Since 1889 to 1891 lecturer of electrical engineering there, the first academic lecturer in electrical engineering in the Polish language. From 1899 an inspector (and later chief inspector) of the Office of Measures and Weights for all of Galicia, holding this position until his death in 1922. It describes his scientific activity, numerous articles and lectures on physics (including his report from 1890 on the discovery of the interaction of electromagnetic waves with a photographic plate) and electrical engineering (such as a pioneering article on the basic characteristics of alternating currents), mainly delivered at Lviv scientific and technical associations to which he belonged.

Słowa kluczowe

historia fizyki historia elektrotechniki Lwów Politechnika Lwowska administracja miar i wag Dobrzyński Franciszek

history of physics history of electrical engineering Lviv Lviv Polytechnic administration of weights and measures Dobrzyński Franciszek

Wydawca

Wydział Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej

Czasopismo

Zeszyty Naukowe Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej

Rocznik

2024

Tom

nr 77

Strony

149--156

Opis fizyczny

Bibliogr. 42 poz., rys.

Twórcy

autor

Rataj Piotr

piotr.rataj33@wp.pl

Pracownia Historyczna SEP w Opolu

Bibliografia

1. Hickiewicz J. przy współpracy z Sadłowskim P.: Roman Dzieślewski: pierwszy polski profesor elektrotechniki i Jego współpracownicy, Warszawa–Rzeszów–Tarnów–Gliwice–Opole 2014.
2. Archiwum Państwowe w Wiedniu, Allgemeines Verwaltungsarchiv - Finanz- und Hofkammerarchiv, Unterrichtsministerium, Allgemeine Reiche, Akten 1606, Technische Hochschule Lemberg: Professoren, Assistenten und Adjunkten, teczki osobowe Franciszka Dobrzyńskiego i Romana Dzieślewskiego.
3. Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie, zespół (fond) 146 – Namiestnictwo Galicyjskie, opis 71, jednostka (sprawa) 286, konkurs na stanowisko inspektora cechowniczego (miar i wag) dla Galicji.
4. Opowiadanie Henryka Dobrzyńskiego syna Edwarda, ur. 6 marca 1897 r. w Mołczanówce pow. Skwira, Archiwum rodzinne Krzysztofa Mordesa, prawnuka brata Franciszka Dobrzyńskiego.
5. Księga Pamiątkowa Towarzystwa „Bratniej Pomocy” Słuchaczów Politechniki we Lwowie, Lwów 1897, s. 208.
6. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół 304 – C.K. Ministerstwo Wyznań i Oświaty, jednostka 158u, teczka osobowa Kazimierza Olearskiego.
7. Ergetowski R.: Korespondencja Towarzystwa Naukowego Akademików Polaków w Berlinie z Biblioteką Kórnicką w latach 1869-1894, „Pamiętniki Biblioteki Kórnickiej” 1993, s. 214-215.
8. Rataj P.: Rozwój elektrotechniki we Lwowie do 1914 roku, Warszawa 2023.
9. „Przegląd Akademicki” 1881, z. 4, s. 334; 1882, z. 2, s. 101.
10. Dobrzyński F.: O metodzie woltametrycznej pomiaru sił elektrobodźczych w jednostkach bezwzględnych, „Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności” 1883, t. X, Kraków 1883, s. 198-202; omówienie tej pracy: „Wszechświat” 1883, nr 48, s. 765-766.
11. „Kosmos” 1883, s. 516; 1884, s. 81-82, 712; 1888, s. 77, 372; 1889, s. 7, 9, 11, 154-155, 194-196.
12. Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego we Lwowie, zespół (fond) 27 – Politechnika Lwowska, opis 2, jednostka (sprawa) 376, protokoły posiedzeń Kolegium Profesorskiego C.K. Szkoły Politechnicznej we Lwowie w latach 1888-1889; sprawa 686, protokoły posiedzeń Kolegium Profesorskiego C.K. Szkoły Politechnicznej we Lwowie w 1898 r.
13. Dobrzyński F.: O oddziaływaniu zbroi w maszynach dynamo, „Czasopismo Techniczne” 1887, nr 2, s. 17-18.
14. Dobrzyński F. von, Bemerkung über den Einfluss der Ankerströme auf das magnetische Feld einer Dynamomaschine, „Zeitschrift für Elektrotechnik” 1887, nr 4, s. 158.
15. Dobrzyński F.: Temperatura lampy żarowej, „Kosmos” 1888, s. 23-25.
16. Program C.K. Szkoły Politechnicznej we Lwowie na rok naukowy 1889-1890 (XVIII), Lwów 1889, s. 37.
17. Program C.K. Szkoły Politechnicznej we Lwowie na rok naukowy 1890-1891 (XIX), Lwów 1890, s. 37.
18. Dobrzyński F.: Zjawiska, które dają się obserwować w rurkach Geisslera, „Kosmos” 1888, s. 344-347.
19. Anzeiger der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Matematisch-naturwissenschaftliche classe, t. XXVII 1890, nr XIX, Wien 1891, s. 195-196.
20. Dobrzynski F. von, On the photographic action of electromagnetic waves, „The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science” 1891 (XXXI – 5th series), issue 188, s. 75; „Die Fortschritte Der Physik im Jahre 1890. Dargestellt von der Physikalischen Gesellschaft zu Berlin”, Jahrgang 46, Erste Abtheilung, red. R. Börnstein, Braunschweig 1896, s. 430.
21. Elektromagnetische Fotographie?, „Das Vaterland” 1890, nr 356 z 30 XII, s. 4; Odkrycie naukowe, „Gazeta Narodowa” 1890, nr 300 z 24 XII, s. 2-3.
22. Mierzecki R.: Wilhelm Konrad Roentgen: w stulecie wielkiego odkrycia, „Analecta: Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 1997, nr 1, s. 333-349.
23. Dopisek tłumacza, [w:] Röntgen W., O nowym rodzaju promieni, z oryginału przełożył i wstępem opatrzył S. Srebrny, Warszawa 1896, s. 33-34.
24. Dobrzyński F.: Transmisya elektryczna na wystawie we Frankfurcie, „Czasopismo Techniczne” 1891, nr 8, s. 57-58.
25. Dobrzyński F.: Prądy zmienne, „Czasopismo Techniczne” 1892, nr 2, s. 12-13, nr 3, s. 18-20, nr 4, s. 32-33, nr 5, s. 40-41, nr 6, s. 50-51, nr 8, s. 63, nr 9, s. 70-72 (artykuł został wydany też osobno).
26. Królikowski L.: Rozwój konstrukcji maszyn elektrycznych do końca XIX wieku, Wrocław 1986.
27. Dobrzyński F.: W sprawie budowy kolei elektrycznej we Lwowie „Czasopismo Techniczne” 1892, nr 10, s. 85-86.
28. Odkrycie Röntgena, „Gazeta Narodowa” 1896, nr 21 z 21 I, s. 2.
29. „Kurjer Lwowski” 1896, nr 45 z 14 II, s. 3.
30. Sprawozdanie rektora Politechniki Bronisława Pawlewskiego, za rok szkolny 1895/96, „Czasopismo Techniczne” 1896, nr 21, s. 221.
31. Dobrzyński F.: Z dziedziny fotografii: obraz na płycie czułej i jego własności, „Czasopismo Techniczne” 1897, nr 20, s. 230-232, 1898, nr 4, s. 53-55.
32. Dobrzyński F.: O oświetleniu, „Czasopismo Techniczne” 1897, nr 22, s. 258-259, nr 23, s. 265-267, nr 24, s. 276-277, 1898, nr 3, s. 30.
33. Żakowicz A., Knurowski K., Kleszcz-Piątkowska K.: Materiały do historii fotografii polskiej. Analiza prasy fotograficznej polskiej do roku 1914, Częstochowa 1998.
34. „Ilustracya Polska” 1903, nr 12 z 20 III.
35. „Kurjer Lwowski” 1898, nr 299 z 28 X, s. 3.
36. „Kurjer Lwowski” 1908, nr 150 z 29 III, s. 2.
37. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół 308 – C. K. Ministerstwo Handlu i Przemysłu, jednostka 45, k. 397-422.
38. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół 308 – C. K. Ministerstwo Handlu i Przemysłu, jednostka 55, k. 446-447.
39. Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zespół 12, Ministerstwo Przemysłu i Handlu w Warszawie, jednostka 168, k. 45-54.
40. Informacja uzyskana w korespondencji e-mailowej autora z Krzysztofem Mordesem i prof. Wojciechem Paszkowiczem w kwietniu 2024 r.
41. „Słowo Polskie” 1922, nr 40 z 16 II, s. 6 (nekrolog F. Dobrzyńskiego).
42. Barański A.: 100 lat Głównego Urzędu Miar, Warszawa 2019.

Typ dokumentu

Bibliografia

Identyfikator YADDA

bwmeta1.element.baztech-b95bcf83-5d46-4c7b-a5f9-4e306317d10d