Geomorfologiczne uwarunkowania występowania naturalnych barier izolacyjnych w wybranych dolinach rzecznych Niżu Polskiego

• Autorzy: Falkowska E.

Warianty tytułu

EN

Geomorphological conditions of the occurence of the natural isolation barriers in selected river valleys of the Polish Lowlands

• Języki publikacji: PL

Abstrakty

EN

Geomorphological investigations in the eastern part of the Polish Lowlands have demonstrated the predominance of rivers with an "inherited" character, that is rivers which have adapted a series of depressions after glacial melt-outs for their flow. Initially vast and shallow overflow lakes filled these depressions, in most cases giving parts of valleys, and occasionally also whole valleys a basin shape. The lakes were completely filled with marsh sediments: lake clays, gyttia, organic muds and peats. The admixture of channel sediments in basin-like river valleys is rather small in relation to their area. Due to areal deglaciation typical morphological forms developed in the Polish Lowlands. These include basin-like valley bottoms of lacustrine origin, side valleys connecting postglacial smaller melt-outs on the plateau, glacigenic deformations in the edge zones of the plateau and postglacial accumulation plains with a high-stand or ice-dammed sandy-silty cover. Regularities in the occurrence of features testifying for a glacial origin of wide and long sections were observed in river valleys of Supraśl, Nida, Wkra, Narew, Nurzec, Toczna, Tyśmienica, Piwonia, Krzna, as well as within the neighbouring plateaux. A geomorphological model of large areas was presented, along with the evaluation of the susceptibility of cover soils to pollution. Only such analysis enables an rational economically management of these areas. Lithological characteristics of sediments, filtration coefficient, cation exchange capacity (CEC), heavy metal sorption (Pb, Cd, Cu) and sorption intensity of Pb, Cd and Cu were adopted as indicators of the capacities of sediments building inherited river valleys and adjacent areas to retention of pollution. Sub-surface sediments of the same origin reveal similar physico-chemical properties despite their different age and different range of the particular glaciations, therefore they can be divided into five classes in respect to their capacities to retain pollution. Class I includes sediments with high capacities to retain pollution, i.e., peats, while class V includes sediments with very poor retention capacities, i.e., sands of the channel facies. The evaluation of pollution retention in the case of the investigated polygenic melt-out river valleys and adjacent areas depends on the occurrence of two zones. The first is the valley bottom, a vast area with considerably thick organic sediments (of lake and marsh origin) with high sorption capacities. These sediments create natural isolation barrier. The second zone is the plateau with slope wash sediments and kame terraces and with postglacial accumulation plains. Apart from sediments with very high capacities to retain pollution (clays), sedimentss with much lower capacities such as sands also occur there. The efficiency of the protection cover occurring within bottoms of the studied river valley section depends largely on its continuity, which can be affected by: a) valley kames within peat layers, b) glaciogenic deformations, complicating recharge, c) engineering objects.

Słowa kluczowe

PL

dolina rzeczna; morfogeneza; osady organiczne; CEC; sorpcja Pb, Cd, Cu; bariera izolacyjna

EN

river valleys; morphogenesis; organic sediments; CEC; sorption of Pb, Cd, Cu; isolation barriers

• Wydawca: Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy
• Czasopismo: Przegląd Geologiczny
• Rocznik: 2002
• Tom: Vol. 50, nr 10/2
• Strony: 929--936
• Opis fizyczny: Bibliogr. 41 poz., rys., tab., wykr.

Twórcy

autor

Falkowska E.

• Katedra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych, Wydział Geologii, Uniwersytet Warszawski, ul. Żwirki i Wigury 93, 02-089 Warszawa,

Bibliografia

• 1. BAŁUK A. 1991 - Czwartorzęd dorzecza dolnej Narwi (północno- wschodnie Mazowsze). Pr. Państw. Inst. Geol., 130: 1-73.
• 2. BARANIECKA M.D. 1974 - Plejstocen nad dolną Wkrą. Z Bad. Czwart. w Polsce, 14, Biul. Inst. Geol., 268: 5-90.
• 3. BARANIECKA M.D., MAKOWSKA A., MOJSKI J.E., NOWAK J., SARNACKA Z. & SKOMPSKI S. 1978 - Stratygrafia osadów czwartorzędowych Niziny Mazowieckiej oraz jej południowego i zachodniego obrzeżenia. Z Bad. Czwart. w Polsce, 21, Biul. Inst. Geol., 306: 5-114.
• 4. BARANIECKA M.D. & SARNACK A Z. 1971 - Stratygrafia czwartorzędu i paleogeografia dorzecza Widawki. Z Bad. Czwart. Polsce, 13, Biul. Inst. Geol., 254: 157-270.
• 5. BIENIASZEWSKA H. 1980 - Ocena zasobów dyspozycyjnych metodą hydrodynamiczną w wielopoziomowych seriach czwartorzędowych. Materiały Sympozjum: Współcz. Prob. Hydrogeol. Reg. Jachranka 12-14.12.1980. Wyd. Geol.
• 6. BŁASZKIEWICZ M. & KRZEMINSKA J. 1993 - Późnoglacjalna faza jeziorna w dolinie Wierzycy. Prz. Geograf., 64: 369-380.
• 7. BRYKCZYŃSKI M. 1982 - Glacitektonika krawędziowa w Kotlinie Warszawskiej i Kotlinie Płockiej. Pr. Muz. Ziemi, 35: 3-68.
• 8. FALKOWSKA E. 1998 - Rola osadów przypowierzchniowych w zatrzymywaniu zanieczyszczeń w wybranych dolinach rzecznych wschodniej części Niżu Polskiego. Arch. Wydz. Geol. UW.
• 9. FALKOWSKA E. 2001 - Regularities in the occurrence of protection zones in polygenetic river valleys from the eastern part of the Polish Lowlands. Acta Geol. Pol., 51: 163-192.
• 10. FALKOWSKI E. 1971 - Historia i prognoza rozwoju układu koryta wybranych odcinków rzek nizinnych Polski. Biul. Geol., 12: 5-121.
• 11. FALKOWSKI E. 1975 - Variability of channel processes of lowland rivers in Poland and changes of the valley floors during the holocenie. Biul. Geol., 19: 45-78.
• 12. FALKOWSKI E. 1991 - Inżynieryjno-geologiczne problemy ochrony środowiska przyrodniczego na obszarach den dolinnych Niżu Polskiego. Gospod. Wod., 1: 9-15.
• 13. FALKOWSKI E., FALKOWSKI T., GRANACKI W., KARABON J. & KRAUŻLIS K. 1984-1985 - Kształtowanie się rzeźby obszaru woj. bialskopodlaskiego i ocena możliwości uzyskania surowców budowlanych. Rocz. Międzyrzecki, 16-17: 56-82.
• 14. FALKOWSKI E., FALKOWSKI T., GRANACKI W., KARABON J. & KRAUŻLIS K. 1988 - Morfogeneza sieci rzecznej obszaru woj. bialskopodlaskiego w nawiązaniu do prawdopodobnego przebiegu deglacjacji. Prz. Geol., 36: 619-630.
• 15. FALKOWSKI T. 1994 - Zróżnicowanie warunków odpływu podziemnego w zależności od morfo- i litogenezy odcinków dolin rzek nizinnych. Rozprawa doktorska. Arch. Wydz. Melior. Inż. Srod. SGGW, Warszawa.
• 16. FLOREK W. 1991 - Postglacjalny rozwój dolin rzek środkowej części północnego skłonu Pomorza. Wyd. Wyż.j Szk. Pedag. w Słupsku.
• 17. GALON R. 1972 - Główne etapy tworzenia się rzeźby Niżu Polskiego. [W:] Geomorfologia Polski, t. II. PWN, Warszawa.
• 18. HELIOS-RYBICKA E. & KYZIOŁ J.1991 - Rola minerałów i skał ilastych w wiązaniu metali ciężkich w środowisku wodnym. Zesz. Nauk. AGH, Sozologia i Sozotechnika, 31: 45-67.
• 19. JAROSZEWSKI W. 1991 - Rozważania geologiczno-strukturalne nad genezą deformacji glacitektonicznych. Ann. Soc. Geol. Pol., 61: 153-206.
• 20. KLAJNERT Z. & RDZANY Z. 1989 - Glacifluwialna geneza wysokich poziomów terasowych w dolinie górnej Rawki między Kochanowem a Rawą Mazowiecką. Acta Geograph. Lodz., 59: 21-38.
• 21. KLATKOWA H. 1989 - Postwarciańskie kształtowanie górnych odcinków dolin. Przykłady z Wyżyny Łódzkiej. Acta Geograph., Lodz., 59: 61-74.
• 22. KLATKOWA H. 1993 - Uwagi o strukturach glacistatycznych i ich morfologicznym wyrazie w strefie zlodowacenia warciańskiego Polski środkowej i zachodniej. Acta Geograph. Lodz., 65: 141-164.
• 23. KOBOJEK E. 1996 - Wpływ warciańskich procesów glacjalnych na morfogenezę doliny Rawki. Acta Geograph., Lodz., 71: 67-78.
• 24. KOZŁOWSKI S. (red.) 1998 - Ochrona litosfery. Państw. Inst. Geol.
• 25. LINDNER L. & MARKS L. 1995 - Zarys paleogeomorfologii obszaru Polski podczas zlodowaceń skandynawskich. Prz. Geol., 43: 591-594.
• 26. MOJSKI J.E. 1972a - Nizina Podlaska. [W:] Geomorfologia Polski. t. II. PWN.
• 27. MOJSKI J.E. 1972b - Polesie Lubelskie. [W:] Geomorfologia Polski. t. II. PWN.
• 28. MUSIAŁ A. 1992 - Studium rzeźby glacjalnej północnego Podlasia. Wyd. UW, Rozprawy UW, 403.
• 29. MYSLINSKA E. 1984 - Kryteria oceny inżyniersko-geologicznych właściwości mad. Kwart. Geol., 28: 143-162.
• 30. NITYCHORUK J. 1995 - Stratygrafia plejstocenu i paleogeomorfologia południowego Podlasia. Rocz. Międzyrzecki, 26: 1-90.
• 31. NOWICKI A.J. 1971 - Mapa geologiczna Polski w skali 1 : 200 000, ark. Białystok. Wyd. A, Państw. Inst. Geol.
• 32. OLKOWICZ-PAPROCKA I., PODSTOLSKI R. & TOŁKANOWICZ E. 1994 - Torfy w Polsce - występowanie, eksploatacja i zastosowanie. Prz. Geol., 42: 910-913
• 33. PAZDRO Z. & KOZERSKI B. 1990 - Hydrogeologia ogólna. Wyd. Geol.
• 34. RÓŻYCKI S. Z. 1972 - Plejstocen Polski Środkowej na tle zmienności w górnym trzeciorzędzie. Wyd. PWN.
• 35. RUSZCZYNSKA-SZENAJCH H. 1991 - Sedimentary environments of glaciofluvial uplands and glaciofluvial crevasse fillings against the general background of other glacioaqueous environmets. Ann. Soc. Geol. Pol., 61: 3-35
• 36. RYCHLING A. & SOLON J. 1996 - Ekologia krajobrazu. PWN.
• 37. SAPEK B. 1980 - Zachowanie się miedzi w zmeliorowanych glebach torfowych z użytków zielonych. Rocz. Nauk Rol., ser. F, 80: 344-349.
• 38. STRASZEWSKA K. 1968 - Stratygrafia plejstocenu i paleogeomorfologia rejonu dolnego Bugu. Studia Geol. Pol., 23: 1-149.
• 39. SZUMANSKI A. 1986 - Postglacjalna ewolucja i mechanizm transformacji doliny Sanu. Zesz. Nauk. AGH, 1075, Geol. Kwart., 12: 5-92.
• 40. WITCZAK S. 1984 - Ocena laboratoryjnych metod określania parametrów migracji zanieczyszczeń. Mat. Symp.: Metody badania wód podziemnych, ich użytkowania i ochrony. Tuczno, 8-10.05: 156-171. Wyd. Inst. Geol.
• 41. WYSOKINSKI L. 1967 - Wpływ spękań w glinach zwałowych na stateczność skarpy wiślanej w Płocku na tle analizy aktualnych powierzchniowych ruchów masowych. Biul. Geol., 9: 126-217.