Historia i Współczesność. Poznanie geologiczno-górnicze Księstwa Siewierskiego w czasach "Ziemiorodztwa Karpatów ... " Stanisława Staszica

• Autorzy: Wójcik A.

Warianty tytułu

EN

History and Contemporary Times. Geological-mining acquaintance of the Siewierz Kingdom in the times of "Carpathians formation ........" by Stanisław Staszic

• Języki publikacji: PL

Abstrakty

PL

Jest to już trzeci artykuł z cyklu publikowanego w kwartalniku BGiT dla uhonorowania Roku Staszica'2005, ogłoszonego przez Prezydium Polskiej Akademii Nauk w związku z 250 rocznicą urodzin tego wybitnego polskiego naukowca. W artykule niniejszym przybliżono działalność Jana Jaśkiewicza, przedstawiono opis geologiczny tzw. nowego Śląska, wpływ teorii Abrahama Gottloba Wernera na rozwój geologii; opis geologii Polski Stanisława Staszica.

EN

It is the third article of the cycle published in the quarterly BGiT to honour the year of Staszic'2005 announced by the Presidium of the Polish Academy of Science in connection with 250th annivcrsary of the birth of this eminent Polish scientist. The article brings us closer to the activities of Jan Jaśkiewicz, presents geological description of the so called New Silesia, influence of the theory by Abraham Gottlob Werner on development of geology, description of geology of Poland by Stanisław Staszic.

Słowa kluczowe

PL

Śląsk; opis geologiczny; Staszic Stanisław; uczniowie Abrahama Gottloba Wernera

• Wydawca: Wydawnictwo Górnicze Sp. z o.o.
• Czasopismo: Budownictwo Górnicze i Tunelowe
• Rocznik: 2005
• Tom: nr 3
• Strony: 34--41
• Opis fizyczny: Bibliogr. 44 poz., rys.

Twórcy

autor

Wójcik A.

Bibliografia

• 1. Księstwo Siewierskie to dawne biskupie księstwo feudalne. Była to początkowo kasztelania pod władaniem dynastii Piastów, najpierw linii bytomsko-kozielskiej, a później cieszyńskiej. W 1443 r. Wacław I Cieszyński sprzedał księstwo biskupowi krakowskiemu, Zbigniewowi Oleśnickiemu. Dobra te przeszły we władanie biskupa dopiero dziesięć lat później, po zakończeniu sporu własnościowego, a miasto Siewierz oraz zamek stały się wtedy letnią rezydencją biskupów krakowskich. Jako pierwszy, tytułu księcia siewierskiego zaczął używać w 1486 r. biskup Jan Rzeszewski. Sejm Wielki w 1790 r. zlikwidował Księstwo Siewierskie, oficjalnie inkorporując je do Rzeczypospolitej. Napoleon Bonaparte w 1807 r. restytuował Księstwo Siewierskie i oddał je swemu marszałkowi Jeanowi Lanncsowi, księciu de Montebello. Po Kongresie Wiedeńskim Siewierz znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. Biskupi krakowscy aż do XX w. tytułowali się książętami siewierskimi, a ostatnim, który tytułu tego używał, był Adam kardynał Sapieha (zm. 1951 г.).
• 2. Wójcik A., 1999: Ziemie „Trójkąta Trzech Cesarzy" na mapach topograficznych. Przegląd i charakterystyka map niemieckich, austriackich i rosyjskich z lat 1815-1915. „Zesz. Muz. Miejskiego Sztygarka". I, 15-21
• 3. Por. Wójcik A. J.: Górnicy Stanisława Staszica - organizacja władz górniczych Królestwa Polskiego. Budownictwo Górnicze i Tunelowe 2005, nr 2, s. 41-50
• 4. Por. Szczepański J., 1997: Modernizacja górnictwa i hutnictwa w Królestwie Polskim w I polowie XIX wieku. Rola specjalistów niemieckich i brytyjskich. Wyższa Szkoła Pedag., Kielce, s. 1-294, Por. także Wójcik Z., 1987: Protokoły posiedzeń Komisji Kruszcowej 1782-1787. Akad. Górn.-Hutn. w Krakowie, Stow. Wych. Akad. Górn.-Hutn. w Krakowie, Tow. Prz. Górn., Hutn. i Przem. Staropol. w Kielcach. Kraków-Kielce, s. 1-77, a w szczególności opis na s. 15
• 5. Szczepański J., Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 184; mineralog pochodzący z Wioch i opiekun królewskiego gabinetu historii naturalnej (ur. 1739 - zm. 1799), który w latach 1778-1780 przeprowadził rekonesans geologiczny w regionie. Por. także Gaweł A., 1973: Obserwacje Jana Filipa Carosiego z 1783 r. nad epigenetycznym tworzeniem się krzemieni w skalach zawierających w sobie sole wapnia. Pr. Muz. Ziemi, z. 21, cz. I, s. 3-27
• 6. Szczepański J., Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 192; był to austriacki radca górniczy, kartograf i inżynier górniczy (ur. 1737 - zm. około 1800). W 1780 r. zwiedzał m.in. kopalnie olkuskie, gdzie zaproponował drążenie szybów przy użyciu prochu strzelniczego.
• 7. Tamże, s. 191; fizyk i mineralog (ur. 1743 - zm. 1790), który w 1781 r. zwiedził kopalnie Olkusza i tereny Księstwa Siewierskiego, a raport z tych prac został wydany drukiem w 1804 r.
• 8. Tamże, s. 39; doradca górniczy noszący tytuł berginspektor (inspektor gór mineralnych), który zalecał pod koniec XVIII w. osuszenie kopalń olkuskich za pomocą sztolni i „machin".
• 9. Rzymełka J. A., 1988: Dzieje poznawania geologicznego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego do 1870 roku. Pr. Nauk. Uniw. Śl., nr 898, s. 1-261, a szczegółowy opis s. 61
• 10. Madurowicz H., 1959: Działalność naukowa Jana Jaśkiewicza. Studia i Mater, z Dz. Nauk. Pol., Ser. C, z. 3, s. 3-102 oraz Czarniecki S., 1964: Zarys historii geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Uniw. Jagiell., Wydaw. Jubil., Kraków, s. 1-146, gdzie omawia dokonania Jaśkiewicza (s. 17-19) oraz Orłowski В., 1984: Jaśkiewicz J. [w:] Orłowski B. (red.), 1984: Słownik polskich pionierów techniki. Wydaw. Śląsk, Katowice, s. 89-90
• 11. Jaros J., 1978: Dzieje polskiej kadry technicznej w górnictwie (1136-1976). Śl. Inst. Nauk., PWN, Warszawa-Kraków, s. 1-296
• 12. Archiwum Państwowe w Katowicach, zbiór AGD - Archiwum Górnicze Dąbrowy [Górniczej], sygn. 3054, 3058, 5258, 5259
• 13. Rzymełka J. A., Dzieje poznawania..., 1988, s. 70
• 14. Buch v. L., 1867: Geognoslische Übersicht von Neu-Schlesien (Berlin, 2 Februar 1805). (w:] Lepold's von Buck's Gesammelle Schriften, herausgegeben von J. Ewald, J. Roth und H. Eck. Wydaw. G. Reimer, Berlin, z. I, s. 719-739
• 15. Por. Łabęcki H., 1841: Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod względem technicznym, historyczno-statystycznуm i prawnym. Drukarnia J. Kaczanowskiego, Warszawa, I. 1, s. 1-538; I. 2, s. 1-551
• 16. Por.: Eisler [rkp, b.r., prawdopodobnie przed 1807 г.], mapa w skali około 1:100 000, o wymiarach 40x30 cm (zbiór Archiwum Państwowego w Katowicach)
• 17. Gaweł A., 1962: Zarys historii wiedzy geologicznej w Polsce. Stud, i Mater, z Dziejów Nauki Polskiej, Ser. C, z. 5, s. 3-20
• 18. W tym czasie utworzono szkoły górnicze także w: Schemitz (dziś Banska Šlavnica na Słowacji - Bańska Szczawnica) - 1770 г.; Petersburgu w Rosji (Instytut Górniczy) - 1773 г.; Paryżu we Francji (École des Mines) - 1783 r.; Claustaht w Niemczech - 1810 r.; Saint Etiene we Francji i Kielcach (Akademia Górnicza) w Królestwie Polskim - 1816 r.; Leoben w Belgii - 1836 г.; Berlinie w Niemczech - 1847 г.; Lcobcn w Austrii i Przybramic w Czechach - 1849 r. Wszędzie były to uczelnie niewielkie, zawsze jednak realizujące ówczesne 1847 г.; Leoben w Austrii i Przybramie w Czechach - 1849 r. Wszędzie były to uczelnie niewielkie, zawsze jednak realizujące ówczesne
• 19. Por. Babicz J., 1971: O historycznych związkach geografii z geologią. Pr. Muz. Ziemi, z. 18, cz. 1, s. 37-61. Roman Symonowicz (ur. 1768 - zm. 1813) był uczniem Wernera, a później wykładowcą mineralogii na Uniwersytecie w Wilnie i autorem jednego z pierwszych 1768 - zm. 1813) był uczniem Wernera, a później wykładowcą mineralogii na Uniwersytecie w Wilnie i autorem jednego z pierwszych podręczników uniwersyteckich mineralogii, opublikowanego w 1806 г.: О stanie dzisiejszym mineralogii
• 20. Łabęcki H., 1868: Słownik górniczy polsko-rossyjsko-francuzko-niemiecki i rossyjsko-polski (z dodaniem wyrazów odnoszących się do mineralogii, geologii, chemii oraz ważniejszych rzemiosł kruszcowych) tudzież glossarz średniowiecznej łaciny górniczej w Polsce. Wydanie pośmiertne. Druk. K. Kowalewskiego, Warszawa, s. 1-347, [s. 83], [s. 36]; patrz s. 71. Należy zwrócić także uwagę, że Łabęcki w przypadku wyjaśnienia hasła „ziemiorództwo" odsyłał do hasła „geologia", a przy „ziemioznawstwie" do terminu „geognozja"
• 21. Por. Thiergärtner H., 1967: Bemerkungen zum Lebenslauf zum Nachlass Abraham Gottlob Werner, [w:] Abraham Gottlob Werner. Gedenkschrift aus Anlass der Wiederkehr seins Todestage nach 150 Jahren am 30. Juni 1967. Leipzig, 1967, s. 279-304
• 22. Por. Wójcik A. J., 2004: Działalność geologiczna i górnicza Fryderyka Krumpla w Okręgu Zachodnim Królestwa Polskiego w pierwszej połowie XIX w. Analecta. r. XIII, z. 1-2 (25-26), s. 201-220
• 23. Zimny J., 1970: Królikiewicz Marceli, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Wydaw. PWN, Kraków, t. XV, z. 66, s. 364-365, który stwierdza, że Królikiewicz (ur. 1791 - zm. 1839) podjął prace w Królestwie Polskim w 1816 г., po skończeniu Akademii Górniczej we Freibergu
• 24. Por. Wójcik Z., 1972: Uczniowie Abrahama Gottloba Wernera. Studia i Mater, z Dziejów Nauki Polskiej, Ser. C, 7- 17, s. 77-121, gdzie przedstawiono szczegółową analizę materiałów archiwalnych i scharakteryzowano sylwetki Polaków, którzy studiowali w Freibergu. Należy jednak zaznaczyć, że sam Tomaszewski (ur. 1783 - zm. 1844) objął już w 1814 r. Katedrę Mineralogii i Górnictwa w Szkole Głównej Koronnej w Krakowie. W 1817 r. przeniósł się do Kielc i otrzymał stanowisko sekretarza generalnego Dyrekcji Głównej Górnictwa. Wykładał także mineralogię na Akademii Górniczej w Kielcach. Por. Czarniecki S., Zarys historii geologii..., 1964
• 25. Teoria plutonistyczna Jamesa Hutlona (ur. 1726 - zm. 1797) - który uważał, że głównym czynnikiem kształtującym Ziemią jest jej ciepło wewnętrzne, а rzeki i strumienie zmywają luźne osady z lądu do morza, gdzie na dnie układają się w warstwy. Pod wpływem ciepła dochodzącego z wnętrza planety ulegają konsolidacji przez stopienie pod wpływem dużego ciśnienia. Był także twórcą zasady uniformitaryzmu w geologii, według której Ziemię kształtowały i kształtują jednostajnie działające, powolne procesy.
• 26. Samsonowicz J., 1948: Historia geologii w Polsce. Historia Nauki Polskiej w Monografiach, z. 6, PAU, Druk. Gebethnera i Wolfa, Warszawa, s. 1-43; Gaweł A., Zarys historii wiedzy.... 1962
• 27. Por. Garbowska J., 1993: Nauki geologiczne w uczelniach Wilna i Krzemieńca w latach 1781-1840. Pr. Muz. Ziemi, z. 42, s. 5-112, gdzie scharakteryzowała działalność geologów wileńskich, uczniów i propagatorów teorii Wernera
• 28. Tamże, s. 11
• 29. Należy także przypomnieć, że sam termin „formacja" został wprowadzony do geologii przez, lekarza z Turyngii, Georga Christiana Füchsela (ur. 1722 - zm. 1773). Jego „series rnontana" oznaczało warstwę skały osadowej powstałą w tym samym czasie, z tego samego materiału i w ten sam sposób.
• 30. Łabęcki H., 1841: Górnictwo w Polsce.... s. 476-477
• 31. Tamże, s. 478 oraz Zalewski R., Jedna z pierwszych kopalń węgla w Polsce. Wiadomości Górnicze 1996, nr 11, s. 335-337; tenże, Kopalnie w Zagłębiu Dąbrowskim w lalach 1829-1875. Wiadomości Górnicze, 1970, nr 10, s. 305-307
• 32. Por. Krumpel F., 1822: Grund und Seigerriss der Thaddaus Steinkohlen Grube zu Strzyżowice. Uzupełniono: 1828-1846, Schluss Johanes - 1846. Zbiory autora niniejszej pracy - mapa rękopiśmienna. Na podstawie tej mapy można stwierdzić, że sztolnia miała w 1846 r. około 2 400 m długości, przy czym roznos na powierzchni przebiegał na odcinku około 300 m. Sztolnia była prowadzona na głębokości od 10 do 13 m. Prawdopodobnie na tej kopalni już przed 1815 r. istniała mniejsza sztolnia, o której brak jest niestety informacji archiwalnych.
• 33. Ullman (Ulman) Johann (Jan) Erenhold. Jak podaje Szczepański J.: Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 221, być może był synem mineraloga Johana Christropha Ullmanna (ur. 1771 - zm. 1821), profesora Akademii Górniczej we Freibergu. Do Polski przyjechał w 1810 r. w celu organizacji Komisji do Organizacji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Sporządził szereg raportów opisujących stan fabryk i kopalń. W 1814 r. otrzymał nominację na stanowisko dyrektora Dyrekcji Górniczej Departamentu Krakowskiego. Od 1816 roku był zatrudniony w Głównej Dyrekcji Górniczej w Kielcach, jako „Obergerghauplman". Według Szczepańskiego J.: Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 220: „Wszystko wskazuje na to, że to Ullmannowi wyznaczył Staszic główną rolę w realizacji swych zamierzeń i planów". Ullmann w 1826 r. został zwolniony z pracy, a w 1827 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł w 1834 r.
• 34. Por. Szczepański J., Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 208, gdzie podaje, że Johann (Jan) Jakob (Jakub) Graff (ur. ok. 1778 r. - zm. po 1833 r.) po studiach na Akademii Górniczej we Freibergu saskim objął, w 1816 r. w Królestwie Polskim, stanowisko generalnego inżyniera górniczego. Wykładał także do 1824 r. marksząjderię (miernictwo górnicze) na Akademii Górniczej w Kielcach.
• 35. Lempe Friedrich (Fryderyk) Wilhelm (ur. 1787 - zm. 1842). Pochodził z Freibergu. Jak podaje J. Szczepański, Modernizacja górnictwa..., 1997, s. 213, był synem Johanna Friedricha Lempe, profesora Akademii Górniczej. Ukończył studia 1809 r. W 1816 r. rozpoczął pracę na Akademii Górniczej w Kielcach, gdzie wykładał matematykę, fizykę, budowę maszyn górniczych. Był członkiem Głównej Dyrekcji Górniczej, początkowo jako asesor machin, potem radca górniczy (od 1824 r.) i nadzorca machin. W 1833 r. objął funkcję naczelnika Wydziału Górnictwa. Lempe był autorem planów, według których wybudowano m.in. Hutę Bankową.
• 36. Szczepański J.: Modernizacja górnictwa..., 1997, podaje - jak już wspomniano - o dużym wpływie Puscha na bieżące decyzje podejmowane przez Staszica, gdy (s. 215): .,[...] słynny Werner uważał go za jednego ze swych najzdolniejszych uczniów". 7 Staszic S., 1806: Curla Geologien totius Poloniae, Moldaviae, Transilvaniae et partis Hungariae et Valachiae, invenla par Staszic anno 1806, Hoffman deli. Frey sculpt. (Mapa geologiczna całej Polski, Mołdawii, Transylwanii i części Węgier i Wołoszczyzny, opracowana przez Staszica w 1806, Hoffman rysował, Frey rytował), Warszawa (skala ok. 1:1 182 000) oraz Staszic S., 1815: O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski. Reprint, 1955. Seria: Klasycy geologii polskiej. Wydaw. Gcol., Warszawa, 1-390. Dokładną analizę geologiczną mapy przedstawił min. Skoczylas J., 1978: Interpretacja mapy geologicznej Stanisława Staszica, [w:] Stanisław Staszic i jego dzieło. Materiały sesji nauk. Stanisław Staszic a współczesne osiągnięcia geologii polskiej. Piła, 27-28 III 1976 г., Wydaw. Poznańskie, Poznań, 1978, s. 108-116; oraz Maślankicwicz K., 1978: Surowce mineralne i skalne na mapie geologicznej Polski Stanisława Staszica, [w:] Stanisława Staszic i jego dzieło. Materiały sesji nauk. Stanislaw Staszic a współczesne osiągnięcia geologii polskiej. Piła, 27-28 III 1976 г., Wydaw. Poznańskie, Poznań, 1978, s. 144-157: a także Wójcik Z., 1979: Elementy stratygrafii i geologii złóż na mapie Stanisława Staszica z 1815 roku. [w:] Kleczkowski A. S., (red.), 1979: Stanisław Staszic. Geologia - górnictwo - hutnictwo. Wydaw. Gcol., Warszawa, s. 47-68; tenże, O twórczości geologicznej Stanisława Staszica; tamże, s. 13-46. Ostatnio poglądy geologiczne Staszica opisał Szulczewski M., 1998: Przyroda w światopoglądzie Stanisława Staszica. Pr. Muz. Ziemi, z. 45, s. 5-38. Należy przypomnieć, że do reedycji dzieła S. Staszica w 1955 r. wykorzystano mapę, będącą kopią sporządzoną w 1926 r. przez uczniów Szkoły Górniczej w Dąbrowic [Górniczej]. Por. Wójcik A., 1995: Mapa Stanisława Staszica - wydanie jubileuszowe 1926. [w:] Materiały Sesji Staszicowskiej, Piła, 1995, s. 137-139 oraz Rybak A, Wójcik A.: Mapa Staszica w Muzeum Miejskim „Sztygarka". Wiadomości Zagłębia 2000, nr 18, s. 6.
• 37. Staszic S., 1806: Curta Geologica totius Poloniae, Moldaviae, Transilvaniae et partis Hungariae et Valachiae, invenla par Staszic anno 1806, Hoffman deli. Frey sculpt. (Mapa geologiczna całej Polski, Mołdawii, Transylwanii i części Węgier i Wołoszczyzny, opracowana przez Staszica w 1806, Hoffman rysował, Frey rytował), Warszawa (skala ok. 1:1 182 000) oraz Staszic S., 1815: O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski. Reprint, 1955. Seria: Klasycy geologii polskiej. Wydaw. Geol., Warszawa, 1-390. Dokładną analizę geologiczną mapy przedstawił min. Skoczylas J., 1978: Interpretacja mapy geologicznej Stanisława Staszica, [w:] Stanisław Staszic i jego dzieło. Materiały sesji nauk. Stanisław Staszic a współczesne osiągnięcia geologii polskiej. Piła, 27-28 III 1976 г., Wydaw. Poznańskie, Poznań, 1978, s. 108-116; oraz Maślankiewicz K., 1978: Surowce mineralne i skalne na mapie geologicznej Polski Stanisława Staszica, [w:] Stanisława Staszic i jego dzieło. Materiały sesji nauk. Stanislaw Staszic a współczesne osiągnięcia geologii polskiej. Piła, 27-28 III 1976 г., Wydaw. Poznańskie, Poznań, 1978, s. 144-157: a także Wójcik Z., 1979: Elementy stratygrafii i geologii złóż na mapie Stanisława Staszica z 1815 roku. [w:] Kleczkowski A. S., (red.), 1979: Stanisław Staszic. Geologia - górnictwo - hutnictwo. Wydaw. Geol., Warszawa, s. 47-68; tenże, O twórczości geologicznej Stanisława Staszica; tamże, s. 13-46. Ostatnio poglądy geologiczne Staszica opisał Szulczewski M., 1998: Przyroda w światopoglądzie Stanisława Staszica. Pr. Muz. Ziemi, z. 45, s. 5-38. Należy przypomnieć, że do reedycji dzieła S. Staszica w 1955 r. wykorzystano mapę, będącą kopią sporządzoną w 1926 r. przez uczniów Szkoły Górniczej w Dąbrowie [Górniczej]. Por. Wójcik A., 1995: Mapa Stanisława Staszica - wydanie jubileuszowe 1926. [w:] Materiały Sesji Staszicowskiej, Piła, 1995, s. 137-139 oraz Rybak A, Wójcik A.: Mapa Staszica w Muzeum Miejskim „Sztygarka". Wiadomości Zagłębia 2000, nr 18, s. 6.
• 38. Podział przedstawiony na ark. A mapy S. Staszica, a opis podany jest w języku francuskim
• 39. Por. Klemensiewicz Z., 1972: Na czym polega swoistość pisarskiego języka Stanisława Staszica, [w:] Różański W. (red.), 1972: Księga Pamiątkowa Jubileuszu 150-lecia założenia Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach. Kiel. Tow. Nauk., Kielce, 1972, s. 67-74 oraz Skoczylas J., Interpretacja mapy geologicznej..., 1978, s. 108-116
• 40. Por. Wójcik Z., 1978: Geologia w Polsce w latach działalności Stanisława Staszica, [w:] Stanisława Staszic i jego dzieło. Materiały sesji nauk. Stanisław Staszic a współczesne osiągnięcia geologii polskiej. Pila, 27-28 III 1976 г., Wydaw. Poznańskie, Poznań, s. 31-50
• 41. Staszic S., O ziemiorodztwie Karpatów..., 1815, reprint: 1955, s. 35-37
• 42. Tamże, s. 50-51
• 43. Por. Łabęcki H. 1841: Wiadomość bibliograficzna o górnictwie w Polsce i naukach przyrodzonych ścisły związek z niem mających. Bibl. Warsz., z. 4, s. 99-136, gdzie podaje (s. 117-119): „Szkoda iż Staszic obok myśli świetnych, szerokich, częstokroć jest niekrytycznym..." oraz por. opinie: Ajzen M., 1932: Polityka gospodarcza Łabęckiego (1821-1830). Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz., I. 10, z. 2, s. 1-252; Radziszewski H., 1919: Bank Polski. „Ostoja" Spółka Wydaw., Poznań, s. 1-347
• 44. Goetel W., 1955: Znaczenie „Ziemiorodztwa Karpatów" Stanisława Staszica w historii geologii polskiej, [w:] Staszic S., 1955: O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski. Klasycy geologii polskiej. Wyd. Geol., Warszawa, s. 1-107; tenże, Osobowość naukowa Stanisława Staszica jako inicjatora Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach, [w:] Różański W. (red.), 1972: Księga Pamiątkowa Jubileuszu 150-lecia założenia Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach. Kiel. Tow. Nauk., Kielce, s. 55-66; Gajda S., 1976: Rozwój polskiej terminologii górniczej. Wyższa Szkoła Pedag., Opole, Ser, B, Studia i Monogr., nr 55, s. 1-157