Tektonika wzgórza zamkowego w Niedzicy, pieniński pas skałkowy

• Autorzy: Birkenmajer Krzysztof

Warianty tytułu

EN

Tectonics of the Niedzica Castle hill, Pieniny Klippen Belt, Polish Carpathians

• Języki publikacji: PL

Abstrakty

PL

Na wzgórzu zamku niedzickiego w Pieninach odsłaniają się trzy skałkowe jednostki tektoniczne obejmujące osady od jury dolnej do kredy górnej włącznie: czorsztyńska, niedzicka i braniska, ponadto formacja jarmucka (najwyższa kreda). Skomplikowana struktura geologiczna wzgórza powstała w wyniku kilkakrotnego fałdowania pasa skałkowego: (1) fałdowanie płaszczowinowe w kredzie górnej (fazy: późnosubhercyńska - wczesnolaramijska), spowodowało powstanie płaszczowin niedzickiej i braniskiej nasuniętych na autochton czorsztyński; (2) fałdowanie na granicy kredy i paleogenu (faza późnolaramijska) spowodowało nasunięcie się jednostki czorsztyńskiej wraz z jej okrywą płaszczowinową na górnokredową formację jarmucką; (3) fałdowanie dolnomioceńskie (faza sawska) spowodowało stłoczenie i pionowe spiętrzenie starszych jednostek (1, 2) oraz poprzesuwanie ich względem siebie wzdłuż uskoków przesuwczych podłużnych w stosunku do pasa skałkowego; (4) fałdowanie środkowomioceńskie (faza styryjska) spowodowało powstanie zbrekcjowania i lokalnego zafałdowania warstw wzdłuż uskoków przesuwczych poprzecznych i skośnych do pasa skałkowego.

EN

Three Upper Cretaceous tectonic units built of Lower Jurassic through Upper Cretaceous marine strata (see Birkenmajer, 1963a, 1977, 1986a): the Czorsztyn Unit, the Niedzica Nappe (tectonic scales), and the Branisko Nappe (tectonic scale), and a tectonic scale built of post-nappe conglomerate and flysch (Jarmuta Fm., Maastrichtian), crop out in the tectonic window of the Niedzica Castle hill, in the Pieniny Klippen Belt, Polish Carpathians (Figs 1-15, Pls I, II). The tectonic window of the Niedzica Castle hill is a very complex structure. It had formed as a result of four deformation phases (Birkenmajer, 1986a, 1988): (1) The Branisko and Niedzica nappes were thrust from the south over the Czorsztyn Unit (“autochthone”) during the Late Cretaceous folding (late Subhercynian = Ressenian, and early Laramian phases); (2) The Czorsztyn Unit, together with its overburden - the Branisko and Niedzica nappes, was thrust from the south over the post-nappe Jarmuta Formation (molasse and flysch: Maastrichtian) during the late Laramian folding (Maastrichtian/Paleocene boundary); (3) The Early Miocene, S-N-directed compression of the Savian phase had severely affected the Late Cretaceous/Early Palaeogene nappes and thrust-sheet (1, 2), which became transformed into vertically-stacked tectonic plaques and scales. Main structural features of the Niedzica Castle tectonic window were set out during this phase. The structure was further modified by longitudinal strike-slip faulting related to transpression at strike-slip northern and southern boundary faults of the Pieniny Klippen Belt (Birkenmajer, 1985, 1986a). Horizontal lateral displacements along competent/incompetent rock contacts in vertically-stacked pre-Savian tectonic units, had caused thinning and wedging-out of particular lithosomes, their brecciation and boudinage. As a result, massive competent limestones were very often detached as tectonic klippes from incompetent, plastically deformed, shales and flysch deposits, as is well visible in the Niedzica Castle tectonic window (see Fig. 14, Pls I, II); (4) The Middle Miocene, S-N-directed compression of the Styrian phase, caused further brecciation, and local folding. A younger system of strike-slip faults had developed in the Pieniny Klippen Belt. It often forms a pair of faults oriented NW-SE and NE-SW, respectively (Birkenmajer, 1985). Faults and joints of this system are well recognizable in competent limestones (crinoid limestone of the Smolegowa Fm., Bajocian; massive and crinoid limestones of the Dursztyn Limestone Fm., Tithonian-Berriasian) of the Czorsztyn Unit in the Niedzica Castle tectonic window (Fig. 11, Pl. I). The paper presents a detailed geological map, 1:100 scale, of the top part of the Niedzica Castle hill (Pl. I), several panoramic geological sketches of the castle foundations (Figs 11-13), and a detailed panoramic geological profile of the SE slope of the castle hill (Pl. II). They are based on natural and artificial exposures surveyed by the present author since the fifties, during the project (19530-1985) and the construction phases of the Czorsztyn water dam which was completed in 1997.

Słowa kluczowe

PL

tektonika; Pieniński Pas Skałkowy

EN

tectonics; Pieniny Klippen Belt

• Wydawca: Instytut Nauk Geologicznych PAN
• Czasopismo: Studia Geologica Polonica
• Rocznik: 1998
• Tom: Vol. 111
• Strony: 155--179
• Opis fizyczny: Bibliogr. 35 poz., fot., map., rys.

Twórcy

autor

Birkenmajer Krzysztof

• Institute of Geological Sciences, Polish Academy of Sciences, Cracow Branch, ul. Senacka 1, 31-002 Kraków, Poland

Bibliografia

• [1]. Birkenmajer, K., 1953. Preliminary revision of the stratigraphy of the Pieniny Klippen bełt senes in Poland. Bull. Acad. Polon. Sd, III, 1 (6): 271-274.
• [2]. Birkenmajer, K., 1954. Sprawozdanie z badań geologicznych wykonanych w pienińskim pasie skałkowym w latach 1950-1951 (Geological researches in the Pieniny Klippen Belt, Central Carpathians). Inst. Geol. (Warszawa), Biul., 86: 81-115,
• [3]. Birkenmajer, K., 1957. Zabytki przyrody nieożywionej pienińskiego pasa skałkowego. I. Odcinek przełomowy doliny Dunajca między Zamkiem Czorsztynem a Zamkiem Niedzicą (Monuments of inanimate nature in the Pieniny Klippen Belt. I. The gorge of the Dunajec valley between the castles of Czorsztyn and Niedzica). Ochrona Przyrody, Rocz., 24: 157-178.
• [4]. Birkenmajer, K., 1958. Przewodnik geologiczny po pienińskim pasie skałkowym. I (135 pp.), II (72 pp.), III (88 pp.), IV (55 pp.). Wydawn. Geologiczne, Warszawa.
• [5]. Birkenmajer, K., 1960a. Geology of the Pieniny Klippen Belt of Poland (A review of ]atest researches).../b. geol. Bundesanst., Wien, 103 (1): 1-36.
• [6]. Birkenmajer, K., 1960b. Mapa geologiczna pienińskiego pasa skałkowego, skala 1:10.000. Ark. Niedzica. Inst. Geol., Warszawa.
• [7]. Birkenmajer, K., 1963a. Stratygrafia i paleogeografia serii czorsztyńskiej pienińskiego pasa skałko¬wego Polski (Stratigraphy and palaeogeography of the Czorsztyn Series, Pieniny Klippen Belt, Carpathians, in Poland). Stud. Geol. Polon., 9: 380 pp.
• [8]. Birkenmajer, K., 1963b. Excursion dans la Zone des Klippes Piénines. Assoc. Geol. Karpato-Ballcan.,
• [9]. VI. Congr., 2-16 Sept. 1963, Varsovie-Cracovie. Carpates Internes, Guide d. Excurs.: 27-42. Birkenmąjer, K., 1963c. Esquisse de la stratigraphie du Mćsozdique et du Palèeogene dans la Zone
• [10]. des Klippes Pićnines en Pologne. inst. Geol., Warszawa, Biul., 182: 207-223.
• [11]. Birkenmajer, K., 1965. Zarys budowy geologicznej pienińskiego pasa skałkowego Polski (Outlines of the geology of the Pieniny Klippen Belt of Poland). Rocz. Pol. Tow. Geol. (Ann. Soc. Gkl. Pologne), 35 (3): 327-356,401-407.
• [12]. Birkenmajer, K., 1977. Jurassic and Cretaceous lithostratigraphic units of the Pieniny Klippen Belt, Carpathians, Poland. Stud. Geol. Polon., 45: 159 pp.
• [13]. Birkenmąjer, K., 1979. Przewodnik geologiczny po pienińskim pasie skałkowym. Wyd. Geologiczne, Warszawa: 237 pp.
• [14]. Birkenmajer, K., 1981. Geologia. In: K. Zarzycki (red.), Przyroda Pienin w obliczu zmian. Stud. Naturae (Kraków), B, 30: 33-52.
• [15]. Birkenmajer, K., 1983. Uskoki przesuwcze w północnym obrzeżeniu pienińskiego pasa skałkowego w Polsce (Strike-slip faults in the northern boundary zone of the Pieniny Klippen Belt, Carpathians). Stud. Geol. Polon., 77: 89-112.
• [16]. Birkenmajer, K. 1986a. Stages of structural evolution of the Pieniny Klippen Belt, Carpathians. Stud. Geol. Polon., 88: 7-32.
• [17]. Birkenmajer. K.. I 986b. Zarys ewolucji geologicznej pienińskiego pasa skałkowego (Outline of geolocical evolution of the Pieniny Klippen Belt, Carpathians). Przegl. Geol. (Warszawa), 6 (398): 293-304.
• [18]. Birkenmajer, K., 1987. The Trawne Member (Upper Albian-Upper Cenomanian) - a flysch development in the Branisko Nappe, Pieniny Klippen Belt, Carpathians. Stud. Geol. Polon., 92: 29-40.
• [19]. Birkenmajer, K., 1988. Exotic Andrusov Ridge: its role in plate-tectonic evolution of the West Carpathian Foldbelt. Stud. Geol. Polon., 91: 7-37.
• [20]. Birkenmajer, K. & Jednorowska, A., 1987. Late Cretaceous foraminiferał biostratigraphy of the Pieniny Klippen Belt (Carpathians, Poland). Stud. Geol. Polon., 92: 7-28.
• [21]. Birkenmajer, K. & Myczyński, R.. 1984. Fauna i wiek jurajskich wapieni bulastych okolic Niedzicy i Jaworek, pieniński pas skałkowy (Fauna and age of Jurassic nodular limestones near Niedzica and Jaworki, Pieniny Klippen Bek, Carpathians, Poland). Stud. Geol. Polon., 83: 7-24.
• [22]. Birkenmajer, K. & Sokołowski. S., 1965. Szkic budowy geologicznej Przełomu Niedzickiego (Geological sketch of the Dunajec River Gorge at Niedzica, Pieniny Mountains). Rocz. Pol. Tow. Geol. (Ann. Soc. Gćol. Pologne), 35 (3): 356-357, 408.
• [23]. Birkenmajer, K. & Tyszka, J., 1997. Palaeoenvironment and age of the Krzonowe Formation (marine Toarcian-Aalenian), Pieniny Klippen Belt, Carpathians. Stud. Geol. Polon., 109: 7-42.
• [24]. Birkenmajer, K. & Widz, D., 1995. Biostratigraphy of Upper Jurassic radiolarites in the Pieniny Klippen Belt, Carpathians. In: P. O. Baumgartner, L. O"Dogherty, S. Gorican, E. Urquhart, A. Pillevuit, P. De Wever (eds), Middle Jurassic to Lower Cretasceous radiolaria of Tethys: Occurrences, systematics, biochronology. Mém. Géol., Lausanne, 23: 889-896.
• [25]. Birkenmajer, K., Bogacz, K., Kozłowski, S. & Węcławik, S., 1965. Przewodnik do wycieczek terenowych XXXVI Zjazdu Pol. Tow. Geol., Pieniny, 1963 r. (Guide to the geological excursions of the XXXVI Annual Meeting of the Geological Society of Poland, Pieniny Mountains, 1963). Rocz. Pol. Tow. Geol. (Ann. Soc. Gćol. Pologne), 35 (3): 379-399, 412-414.
• [26]. Birkenmajer, K. (ed.) et al., 1985. Main geotraverse of the Polish Carpathians (Cracow-Zakopane). Guide to Exc. 2. Carpatho-Balkan Geol. Assoc., 13. Congr. Cracow (Poland), 1985. Geol. Inst.: 188 pp.
• [27]. Birkenmajer, K. (red.) et al., 1986. Przewodnik 57. Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego: pieniński pas skałkowy, 18-20 IX 1986 (cz. A, B). Inst. Geol., Kraków: 1-181.
• [28]. Horwitz, L., 1963. Budowa geologiczna Pienin (wydanie pośmiertne, przygotował do druku i opatrzył przypisami K. Birkenmajer). Geological structure of the Pieniny Mts, Carpathians. Inst. Geol. Warszawa, Prace, 38: 152 pp.
• [29]. Majewski, A., 1987. Zamek w Niedzicy. Krajowa Ag. Wyd., Kraków. l-43 pp. + 143 pls.
• [30]. Mastella, L. & Watycha, L., 1966. Mapy geologiczne i geologiczno-inżynierskie terenu wzgórza Zamku w Niedzicy (skala 1:500 i 1:100). Prac. Kartogr. Geol. Zakł. Nauk Geol. PAN (rękopis, Arch. Inst. Nauk Geol. PAN, Warszawa).
• [31]. Uhlig, V., 1890a. Ergebnisse geologischer Aufnahmen in den westgalizischen Karpathen. II. Der pieninische Klippenzug. Jb. geol. Reichs-Anst., 40 (3-4): 559-824.
• [32]. Uhlig, V., 1890b. Geologische Spezialkarte der Ósterreichisch-Ungarischen Monarchie, k.k. geol. Reichs-Anst., Zone 8, Kol. XXII, Neumarkt (Nowy Targ) und Zakopane. Wien (także: Atl. Geol. Galicyi. Kom. Fizyogr. Ak. Utn. Kraków, 1914).
• [33]. Widz, D., 1992. Les Radiolaires du Jurassique supérieur des radiolarites de la zone des Klippes de Pieniny (Carpathes occidentales, Pologne). Rev. Micropalćont, 34 (3): 231-260.
• [34]. Wierzbowski, A., 1994. Late Middle Jurassic to earliest Cretaceous stratigraphy and microfacies of the Czorsztyn Succession in the Spisz area, Pieniny Klippen Belt, Poland. Acta Geni. Polon., 44 (3-4): 223-249.
• [35]. Wierzbowski, A. & Remane, J., 1992. The ammonite and calpionellid stratigraphy of the Berriasian and lowermost Valanginian in the Pieniny Klippen Belt (Carpathians, Poland). EcL Geol. Helv., 85 (3): 871-891.