Wzmacnianie systemu obronnego Polski w świetle zagrożeń bezpieczeństwa państwa : wybrane zagadnienia

• Autorzy: Liberacki Marcin

Identyfikatory

DOI

10.5604/01.3001.0054.8631

Warianty tytułu

EN

Strengthening Poland's Defense System in the Light of Threats to National Security : Selected Issues

• Języki publikacji: PL

Abstrakty

PL

Zmiany w środowisku bezpieczeństwa skłaniają do analizy działań podejmowanych w celu wzmacniania zdolności obronnych polskiej armii. W artykule omówiono trzy sfery problemowe - prawną, organizacyjną i materialną – przez pryzmat obecnych militarnych zagrożeń bezpieczeństwa państwa. Płaszczyzna prawna obejmuje akty prawne mające wpływ na budowę i wzmacnianie obronności państwa. Obszar organizacyjny odnosi się między innymi do kreowania nowych struktur w resorcie obrony narodowej, determinujących bezpieczeństwo i siłę militarną państwa. Funkcjonują one nieodłącznie z elementami sfery materialnej, ukierunkowanej na wzmacnianie struktur odpowiedzialnych za bezpieczeństwo w odpowiednie systemy i środki walki oraz elementy wyposażenia, a także w zasoby finansowe przeznaczone na obronność państwa. Problematyka artykułu wpisuje się w kontekst wojny rosyjsko-ukraińskiej oraz działań hybrydowych podejmowanych przez Białoruś na granicy z Polską.

EN

Changes in the security environment prompt the analysis of actions taken to strengthen the defense capabilities of the Polish army. The article discusses three problem areas - legal, organizational and material – through the prism of current military threats to state security. The legal level includes legal acts affecting the construction and strengthening of the state’s defense. The organizational area refers, among other things, to the creation of new structures in the Ministry of National Defense, determining the security and military strength of the state. They function inseparably with elements of the material sphere, aimed at strengthening the structures responsible for security with appropriate systems and means of combat and elements of equipment, as well as with financial resources intended for state defense. The subject of the article fits into the context of the Russian-Ukrainian war and hybrid actions undertaken by Belarus on the border with Poland.

Słowa kluczowe

PL

bezpieczeństwo narodowe; system; system bezpieczeństwa narodowego; obronność; zagrożenia bezpieczeństwa

EN

national security; system; national security system; defense; security threats

• Wydawca: Wojskowy Instytut Wydawniczy
• Czasopismo: Kwartalnik Bellona
• Rocznik: 2024
• Tom: Nr 2
• Strony: 75--108
• Opis fizyczny: Bibliogr. 104 poz., rys.

Twórcy

autor

Liberacki Marcin

• Akademia Wojsk Lądowych im. Generała Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu

• https://orcid.org/0000-0002-1099-7997

Bibliografia

• 1. Aleksandrowicz T. R., Liedel K., Społeczeństwo informacyjne - sieć - cyberprzestrzeń. Nowe zagrożenia [w:] Sieciocentryczne bezpieczeństwo. Wojna, pokój i terroryzm w epoce informacji, K. Liedel, P. Piasecka, T. R. Aleksandrowicz (red.), Warszawa 2014.
• 2. Składanek B., Rola Wojsk Obrony Terytorialnej w systemie zarządzania kryzysowego, „Studia Bezpieczeństwa Narodowego” 2021 nr 20.
• 3. Banasiński C., Cyberbezpieczeństwo. Zarys wykładu, Warszawa 2018.
• 4. Bertalanffy L., Ogólna teoria systemów. Podstawy, rozwój, zastosowania, tłum. E. Woydyłło-Woźniak, Warszawa 1984.
• 5. Biała księga bezpieczeństwa narodowego RP, Warszawa 2013.
• 6. Cieślarczyk M., Niektóre psychospołeczne aspekty bezpieczeństwa, wyzwań, szans i zagrożeń, „Zeszyty Naukowe AON” 1999, nr 2.
• 7. Doktryna cyberbezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2015.
• 8. Dworecki S., Zagrożenia bezpieczeństwa państwa, Warszawa 2002.
• 9. Fukuyama F., Budowanie państwa. Władza i ład międzynarodowy w XXI wieku, tłum. J. Serwański, Poznań 2005.
• 10. Gibson W., Neuromancer, Poznań 1984.
• 11. Hajduk J., Stępniewski T., Wojna hybrydowa Rosji z Ukrainą: uwarunkowania i instrumenty, „Studia Europejskie” 2015, nr 4.
• 12. Hoffman F., On Not-So-New Warfare: Political Warfare vs Hybrid Threats, „War on the Rocks” 2014.
• 13. Jakubczak R., Flis J., Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, Warszawa 2006.
• 14. Kitler W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Warszawa 2011.
• 15. Klisz M., Utworzenie Wojsk Obrony Terytorialnej jako odpowiedź na nowe zagrożenia bezpieczeństwa państwa, „Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka” 2017, nr 3.
• 16. Koziej S., Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i historyczna ewolucja, „Bezpieczeństwo Narodowe” 2011, nr 18.
• 17. Koziej S., Brzozowski A., Strategie bezpieczeństwa narodowego RP 1990–2014. Refleksja na ćwierćwiecze, w: Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Pierwsze 25 lat, R. Kupiecki (red.), Warszawa 2015.
• 18. Koziej S., Wyzwania transformacyjne bezpieczeństwa Polski, „Kwartalnik Bellona” 2010, nr 2 (661).
• 19. Leksykon pokoju, J. Kukułka (red.), Warszawa 1987.
• 20. Liberacki M., Wybrane formacje mundurowe w systemie bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2018.
• 21. Liberacki M., Wybrane zmiany systemowe wprowadzone zapisami ustawy o obronie Ojczyzny w ujęciu obronności państwa, „Rocznik Bezpieczeństwa Morskiego” 2022, nr XVI.
• 22. Maciejewski J., Science in the Study of Dimensions of Security: Based on Disposable Groups of the Sociology Department at the University of Wroclaw, w: Different Faces of Security From Knowledge to Management, K. Raczkowski, W. Kegö, M. Żuber (red.), Stockholm-Nacka 2010.
• 23. Mały słownik języka polskiego, E. Sobol (red.), Warszawa 1999.
• 24. Menkiszak M., Strategiczna kontynuacja, taktyczna zmiana. Polityka bezpieczeństwa europejskiego Rosji, Warszawa 2019.
• 25. Piekarski M., Możliwe scenariusze zagrożeń terrorystycznych na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w kontekście zagrożeń hybrydowych, „Terroryzm. Studia. Analizy. Prewencja” 2022, nr 2 (1).
• 26. Sienkiewicz P., Inżynieria systemów, Warszawa 1983.
• 27. Sienkiewicz P., Marszałek M., Świeboda H., Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2010.
• 28. Słownik języka polskiego, t. 3, M. Szymczak (red.), Warszawa 1978.
• 29. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, B. Balcerowicz (red.), Warszawa 2002.
• 30. Soloch P., Pietrzak P., Szczyt NATO w Warszawie: uwarunkowania, rezultaty, wnioski dla Polski, „Bezpieczeństwo Narodowe” 2016, nr I-IV.
• 31. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2020.
• 32. Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2014.
• 33. Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, w: Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022”, „Monitor Polski” z 2013 r., poz. 377.
• 34. Strategiczny przegląd obronny, Warszawa 2017.
• 35. System zarządzania kryzysowego państwa, w tym Sił Zbrojnych RP, B. Wiśniewski, J. Falecki (red.), Bielsko-Biała 2007.
• 36. Wiśniewski B., System bezpieczeństwa państwa. Konteksty teoretyczne i praktyczne, Szczytno 2013.
• 37. Wróbel I., Perspektywy współdziałania wojsk obrony terytorialnej z administracją publiczną w zwalczaniu klęsk żywiołowych, „Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka” 2017, nr 3.
• 38. Wróblewski R., Wybrane problemy diagnozy bezpieczeństwa narodowego, „Zeszyty Naukowe AON” 1991, nr 3/4.
• 39. Zięba R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego. Koncepcje - struktury - funkcjonowanie, Warszawa 2004.
• 40. Zięba R., Zając J., Budowa zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego Polski. Ekspertyza, Warszawa 2010.
• 41. Decyzja budżetowa na rok 2021 nr 7/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 lutego 2021 r., DzUrz MON z 2021 r., poz. 10.
• 42. Decyzja budżetowa na rok 2022 nr 14/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 14 lutego 2022 r., DzUrz MON z 2022 r., poz. 16.
• 43. Decyzja budżetowa na rok 2023 nr 8/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 17 lutego 2023 r., DzUrz MON z 2023 r., poz. 11.
• 44. Decyzja nr 17/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 lutego 2019 r. w sprawie powołania Pełnomocnika Ministra Obrony Narodowej do spraw utworzenia wojsk obrony cyberprzestrzeni, DzUrz MON z 2019 r., poz. 23.
• 45. Decyzja nr 396/NCBC Ministra Obrony Narodowej z dnia 20 listopada 2019 r. w sprawie organizacji i funkcjonowania systemu cyberbezpieczeństwa w resorcie obrony narodowej, niepublikowana.
• 46. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia głównych kierunków rozwoju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz ich przygotowań do obrony państwa na lata 2017-2026, „Monitor Polski” z 2015 r., poz. 756.
• 47. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 lutego 2017 r. o zmianie postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie określenia głównych kierunków rozwoju Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz ich przygotowań do obrony państwa na lata 2017-2026, „Monitor Polski” z 2017 r., poz. 211.
• 48. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 4 marca 2010 r. w sprawie wojewódzkich sztabów wojskowych i wojskowych komend uzupełnień, DzU z 2010 r. nr 41, poz. 242.
• 49. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 września 2021 r. w sprawie wprowadzenia stanu wyjątkowego na obszarze części województwa podlaskiego oraz części województwa lubelskiego, DzU z 2021 r., poz. 1612.
• 50. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 2 grudnia 2022 r. w sprawie limitu przyjęć na studia na określonym kierunku dla kandydatów na żołnierzy zawodowych w poszczególnych uczelniach wojskowych, DzU z 2022 r., poz. 2570.
• 51. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową, DzU z 2003 r. nr 83, poz. 760.
• 52. Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, DzU z 2022 r., poz. 655.
• 53. Ustawa z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, DzU z 2003 r. nr 179, poz. 1750.
• 54. Ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o ustanowieniu Medalu „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny”, DzU z 1996 r., nr 32, poz. 140.
• 55. Ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy niezawodowych, DzU z 1974 r. nr 47, poz. 282.
• 56. Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z powołaniem Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości, DzU z 2021 r., poz. 2447 z późn. zm.
• 57. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1966 r. o ustanowieniu medalu „Za udział w walkach o Berlin” i medalu „Za zasługi dla obronności kraju”, DzU z 1966 r. nr 14, poz. 85.
• 58. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, DzU z 1967 r. nr 44, poz. 220.
• 59. Ustawa z dnia 23 sierpnia 2001 r. o organizowaniu zadań na rzecz obronności państwa realizowanych przez przedsiębiorców, DzU z 2001 r. nr 122, poz. 1320.
• 60. Ustawa z dnia 25 maja 2001 r. o odpowiedzialności majątkowej żołnierzy, DzU z 2001 r. nr 89, poz. 967.
• 61. Ustawa z dnia 25 maja 2001 r. o przebudowie i modernizacji technicznej oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, DzU z 2001 r. nr 76, poz. 804.
• 62. Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym, DzU z 2007 r. nr 89, poz. 590.
• 63. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej, DzU z 2003 r. nr 223, poz. 2217.
• 64. Ustawa z dnia 3 października 1992 r. o przysiędze wojskowej, DzU z 1992 r. nr 77, poz. 386.
• 65. Ustawa z dnia 3 września 1999 r. o ustanowieniu Medalu Wojska Polskiego, DzU z 1999 r. nr 84, poz. 936.
• 66. Ustawa z dnia 30 lipca 1992 r. o ustanowieniu Święta Wojska Polskiego, DzU z 1992 r. nr 60, poz. 303.
• 67. Ustawa z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, DzU z 1997 r. nr 141, poz. 943.
• 68. Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa, DzU z 2018 r., poz. 1560.
• 69. Ustawa z dnia 9 października 2009 r. o dyscyplinie wojskowej, DzU z 2009 r. nr 190, poz. 1474.
• 70. Zarządzenie nr 6/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 marca 2019 r. w sprawie zmiany nazwy państwowej jednostki budżetowej - Narodowe Centrum Kryptologii na Narodowe Centrum Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni oraz nadania statutu Narodowemu Centrum Bezpieczeństwa Cyberprzestrzeni, DzUrz MON z 2019 r., poz. 39.
• 71. Zarządzenie nr 7/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 6 maja 2022 r. w sprawie organizacji, składu oraz miejsca i trybu pracy Zespołu Zarządzania Kryzysowego Ministra Obrony Narodowej, DzUrz MON z 2022 r., poz. 70.
• 72. Bachmann K., Po co stan wyjątkowy, skoro Łukaszence zaraz skończą się uchodźcy, „Gazeta Wyborcza” [online], 3.09.2021, https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,27525116,po-co-morawiecki-wprowadza-stan-wyjatkowy-skoro-lukaszence.html?disableRedirects=true/.
• 73. Borowski J., MON o budżecie i priorytetach na 2024: większa armia, pełna gotowość WOT, Defence24 [online], 29.12.2023, https://defence24.pl/polityka-obronna/mon-o-budzecie-i-priorytetach-na-2024-wieksza-armia-pelna-gotowosc-wot/.
• 74. Budżet na 2024 rok. Rząd podjął decyzję, Money.pl [online], 28.09.2023, https://www.money.pl/gospodarka/budzet-na-2024-rok-rzad-podjal-decyzje-6945717743471360a.html/.
• 75. Ciślak J., 1. Dywizja Piechoty Legionów im. marszałka Józefa Piłsudskiego, Defence24 [online], 9.01.2023, https://defence24.pl/sily-zbrojne/1-dywizja-piechoty-legionow-im-marszalka-jozefa-pilsudskiego/.
• 76. Countering hybrid threats, NATO/OTAN [online], 7 March 2024, https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_156338.htm/.
• 77. Cztery lata 18. Dywizji Zmechanizowanej, „Dziennik Zbrojny” [online], 12.08.2022, https://dziennikzbrojny.pl/artykuly/art,2,4,11676,armie-swiata,wojsko-polskie,cztery-lata-18-dywizji-zmechanizowanej/.
• 78. Dowództwo Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni, CYBER.MIL.PL [online], https://www.cyber.mil.pl/ncbc-dkwoc/.
• 79. Glińska P., M. Kowalska-Sendek, Inwestycja w bezpieczną przyszłość, „Polska Zbrojna” [online], 25.03.2022, https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/36853/.
• 80. Glińska P., Reforma administracji wojskowej, „Polska Zbrojna” [online] 10.11.2021, https://pzevo.azurewebsites.net/home/articleshow/35740?t=Reforma-administracji-wojskowej/.
• 81. Hybrydowa agresja Białorusi na UE, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej [online], 5.11.2021, https://www.gov.pl/web/sluzbyspecjalne/hybrydowa-agresja-bialorusi-na-ue/.
• 82. Jakubczak A. R., Streszczenie rozprawy doktorskiej nt. Wojska Obrony Terytorialnej elementem systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej [online], wersja HTML pliku, https://wnpism.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2022/01/Streszczenie.pdf/.
• 83. Jałoszewski M., Plusy i minusy ustawy o obronie ojczyzny. Pytamy ekspertów i wojskowych, OKO.press [online], 3.03.2022, https://oko.press/plusy-i-minusy-ustawy-o-obronie-ojczyzny-pytamy-ekspertow-i-wojskowych/.
• 84. Jaskółka J., Informacja Ministra Obrony Narodowej | Komisja Obrony Narodowej z 8 lutego 2024 r., YouTube [online], https://www.youtube.com/watch?v=2AEpcwMjnxw&ab_channel=JanuszJask%C3%B3%C5%82ka/.
• 85. Jażwiński P., 137 miliardów złotych „na wojsko”. Co się za tym kryje? Konkret24 [online], 18.08.2023, https://konkret24.tvn24.pl/polska/wojsko-polskie-137-miliardow-zlotych-na-wojsko-co-sie-za-tym-kryje-st7297000/.
• 86. Kim jesteśmy? CYBER.MIL.PL [online], https://www.cyber.mil.pl/kim-jestesmy/.
• 87. Kowalska-Sendek M., Dywizja Piechoty AK z dowódcą, „Polska Zbrojna” [online], 20.11.2023, https://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/40716/.
• 88. Kozubal M., Fala odejść z wojska za szefa MON Mariusza Błaszczaka, „Rzeczpospolita” [online], 23.12.2023, https://www.rp.pl/wojsko/art39615921-fala-odejsc-z-wojska-za-szefa-mon-mariusza-blaszczaka/.
• 89. Nowe brygady obrony terytorialnej, 3 PBOT [online], https://www.wojsko-polskie.pl/3bot/articles/aktualnosci-w/nowebrygady-obrony-terytorialnej/.
• 90. Majmurek J., Stan wyjątkowy w Polsce: temu rządowi szczególnie trudno zaufać, „Krytyka Polityczna” [online], 1.09.2021, https://krytykapolityczna.pl/kraj/stan-wyjatkowy-w-polsce-temu-rzadowi-szczegolnie-trudno-zaufac/.
• 91. Nowe zadania dla Wojsk Obrony Terytorialnej, Wojska Obrony Terytorialnej [online], 22.04.2022, https://media.terytorialsi.wp.mil.pl/informacje/739359/nowe-zadania-dla-wojsk-obrony-terytorialnej/.
• 92. Olejarz J., Stan wyjątkowy na granicy z Białorusią - czy są podstawy aby go wprowadzić, Legalden [online], 7.09.2021, https://legalden.pl/stan-wyjatkowy-na-granicy-z-bialorusia-czy-sa-podstawy-aby-go-wprowadzic/.
• 93. Odpowiedź na interpelację nr 28090 w sprawie planów powstania nowej 18. Dywizji Zmechanizowanej, Sejm RP, VIII kadencja, Archiwum [online], 29.01.2019, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=B8XJQS/.
• 94. Parasol WOT nad społecznością, Wojsko Polskie [online], https://www.wojsko-polskie.pl/6bot/articles/aktualnosci-w/2019-10-315-parasol-wot-nad-spolecznoscia/.
• 95. Pindjak P., Odstraszanie wojny hybrydowej: szansa na współpracę NATO i UE?, „NATO Review” [online], 18.11.2014, https://www.nato.int/docu/review/articles/2014/11/18/deterring-hybrid-warfare-a-chance-for-nato-and-the-eu-to-work-together/index.html/.
• 96. Plan budowy WOT, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Obrony Narodowej [online], https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/plan-budowy-wot/.
• 97. Posiedzenie Komisji Obrony Narodowej (nr 44) w dniu 7-03-2023, Senat Rzeczypospolitej Polskiej [online], 7.03.2023, https://www.senat.gov.pl/prace/komisje-senackie/przebieg,10080,1.html/.
• 98. Prezydent zatwierdził nową Strategię Bezpieczeństwa Narodowego RP, Biuro Bezpieczeństwa Narodowego [online], 12.05.2020, https://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/8809,Prezydent-zatwierdzil-nowa-Strategie-Bezpieczenstwa-Narodowego-RP.html/.
• 99. Projekt uchwały Rady Ministrów o skierowaniu do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej wniosku o wprowadzenie stanu wyjątkowego na obszarze części województwa podlaskiego oraz części województwa lubelskiego, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów [online], 31.08.2021, https://www.gov.pl/web/premier/projekt-uchwaly-rady-ministrow-o-skierowaniudo-prezydenta-rzeczypospolitej-polskiej-wniosku-o-wprowadzenie-stanu-wyjatkowego-na-obszarze-czesci-wojewodztwapodlaskiego-oraz-czesci-wojewodztwa-lubelskiego/.
• 100. Rada Ministrów przyjęła projekt budżetu na 2024 rok, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Finansów [online], 24.08.2023, https://www.gov.pl/web/finanse/rada-ministrow-przyjela-projekt-budzetu-na-2024-rok/.
• 101. Wojska Obrony Cyberprzestrzeni, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Obrony Narodowej [online], https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/wojska-obrony-cyberprzestrzeni/.
• 102. Wojska Obrony Cyberprzestrzeni rozpoczynają działalność, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Ministerstwo Obrony Narodowej [online], 8.02.2022, https://www.gov.pl/web/obrona-narodowa/wojska-obrony-cyberprzestrzeni-rozpoczynaja-dzialalnosc/.
• 103. WOT w Systemie Zarządzania Kryzysowego resortu obrony narodowej (SZK RON), Wojsko Polskie [online], https://www.wojsko-polskie.pl/dwot/wola-wot-w-zk/.
• 104. Wydatki na obronność planowane na 2024 rok bez istotnych zamian, „Dziennik Zbrojny” [online], 29.12.2023, https://dziennikzbrojny.pl/aktualnosci/news,1,11978,aktualnosci-z-polski,wydatki-na-obronnosc-planowane-na-2024-rok-bezistotnych-zamian/.

Uwagi

Opracowanie rekordu ze środków MNiSW, umowa nr POPUL/SP/0154/2024/02 w ramach programu "Społeczna odpowiedzialność nauki II" - moduł: Popularyzacja nauki (2025).