Początki dokumentacji zabytków południowo-wschodnich województw II Rzeczypospolitej – akcja inwentaryzacyjna Zakładu Architektury Polskiej WAPW w województwie tarnopolskim w 1925 roku

• Autorzy: Lasek Piotr

Warianty tytułu

EN

The Beginnings of the Documenting of Historical Monuments in the Southeast Viovodeships of the Second Polish Republic: The 1925 Surveying Campaign in Tarnopol Voivodeship by the Department of Polish Architecture of the Faculty of Architecture, Warsaw University of Technology

• Języki publikacji: PL

Abstrakty

PL

Po przyłączeniu do niepodległego państwa polskiego ziem dawnego zaboru austriackiego niezbędne stało się roztoczenie opieki konserwatorskiej nad tamtejszymi zabytkami architektury. Zadanie to realizował od czerwca 1920 roku konserwator okręgu lwowskiego, Józef Piotrowski. Jednym z najistotniejszych zadań, jakie przed nim stanęły, było oszacowanie i możliwie szybka inwentaryzacja zabytków, podlegających jego kompetencjom. Niestety, brak środków i odpowiednio wykwalifikowanych specjalistów znacząco utrudniał wykonanie tego zadania. Tym większe znaczenie miała, realizowana pod kierunkiem Oskara Sosnowskiego, akcja inwentaryzacyjna zabytków architektury, przeprowadzania przez pracowników i studentów Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej w czerwcu– lipcu 1925 roku. Zachowana w Archiwum Państwowym Obwodu Lwowskiego korespondencja umożliwia prześledzenie szczegółów organizacyjnych i finansowych fragmentu akcji, jakim było wykonanie dokumentacji pomiarowej wielu zabytków w ówczesnym województwie tarnopolskim: zamków i kościołów w Brzeżanach, Husiatynie, Sidorowie, Skale Podolskiej, pałacu w Raju, cerkwi w Adamówce (obecnie w obrębie Brzeżan), a także monasteru w Leśnikach. Dokumentacja ta wykonana została przez studentów ZAP PW (wśród których znajdujemy tak wybitne indywidualności, jak np. Franciszek Piaścik) pod kierunkiem Antoniego Karczewskiego. Wgląd w realia organizacyjne przedsięwzięcia pozwala zrozumieć, jak bardzo było ono wówczas skomplikowane. Jednocześnie szczegółowa dokumentacja finansowa podjętych wówczas działań umożliwia skorelowanie akcji inwentaryzacyjnej w lwowskim okręgu konserwatorskim z kosztami i zakresem podobnych działań Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej w innych częściach II Rzeczypospolitej Polskiej w połowie lat 20. XX wieku.

EN

Following the incorporation into the independent Polish state of the lands of the former Austrian Partition, it was vital that the architectural monuments located there be encompassed by heritage protection. Starting with June of 1920, this task was taken up by Józef Piotrowski, the chief heritage officer for the Lwów (Lviv) district. One of the most important undertakings facing him was the assessment and surveying of historical monuments subject to his jurisdiction as rapidly as possible. Unfortunately, a shortage of resources and suitably qualified specialists impeded the performance of this job. This made the surveying campaign conducted by the staff and students of the Department of Polish Architecture of the Warsaw University of Technology in June and July of 1925 under the leadership of Oskar Sosnowski all the more important. Correspondence preserved in the State Archives of the Lwów Heritage District has made possible the tracing of organizational and financial details of a part of the campaign encompassing the conducting of surveys of several historical monuments in the Tarnopol Voivodeship: castles and churches in Brzeżany (Berezhany), Husiatyn, Sidorów (Sydoriv), and Skała Podolska (Skala–Podilska), the palace in Raj, the orthodox church in Adamówka (Adamivak, presently within the the limits of Brzeżany), and the monastery in Leśniki. The documentation was drawn up by the students of the Department of Polish Architecture of the Warsaw University of Technology (including such prominent individuals as Franciszek Piaścik) under the supervision of Antoni Karczewski. A look into the actual organization of this venture makes it possible to understand just how complicated it was at that time. Moreover, detailed financial documentation covering those efforts allows a correlation of the surveying campaign in the Lwów Heritage District with the costs and scope of similar activities of the Department of Polish Architecture of the Warsaw University of Technology in other parts of the Second Polish Republic in the mid–1920s.

Słowa kluczowe

PL

dziedzictwo kulturowe; ochrona zabytków; inwentaryzacja zabytków; architektura; budownictwo; Lwów; kresy południowo-wschodnie; lwowski okręg konserwatorski; Józef Piotrowski; Oskar Sosnowski; Zakład Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej; II Rzeczpospolita

EN

cultural heritage; heritage protection; surveying of historical monuments; architecture; building construction; Lviv; southeast borderlands; Lwów Heritage District; Józef Piotrowski; Oskar Sosnowski; Department of Polish Architecture of the Warsaw University of Technology; Second Polish Republic

• Wydawca: Politechnika Warszawska, Wydział Architektury
• Czasopismo: Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce
• Rocznik: 2020
• Tom: nr 3
• Strony: 98--125
• Opis fizyczny: Bibliogr. 24 poz., rys.

Twórcy

autor

Lasek Piotr

• Instytut Sztuki, Polska Akademia Nauk

Bibliografia

• [1] Brykowska Maria, Metody pomiarów i badań zabytków architektury, Warszawa 2003.
• [2] Bułhak Henryk, Wydarzenia polityczne i militarne na południowo-wschodnim teatrze działań wojennych, [w:] Wojna polsko-sowiecka 1920 roku. Przebieg walk i tło międzynarodowe, A. Koryna (red.), Warszawa 1993, s. 59–81.
• [3] Czołowski Aleksander, Janusz Bohdan, Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926.
• [4] Czołowski Aleksander, Przeszłość historyczna województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926.
• [5] Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 roku. Por. Dziennik Ustaw 1918, nr16, poz. 36, s. 94–95. Za:
• [6] http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19180160036 (dostęp: 14.01.2019).
• [7] Dettloff Paweł, Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Polsce w latach 1918–1930 [!]. Teoria i praktyka, Kraków 2006.
• [8] Instrukcja szczegółowa dla inwentaryzatorów mająca służyć za podstawę jednolitości w opracowaniach, Warszawa 1919.
• [9] Janusz Bohdan, Domy Boże, dwory, pomniki województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926.
• [10] Karczewski Antoni, Uwagi o mierzeniu zabytków, „Ochrona Zabytków Sztuki”, cz. 1, 1930–1931 z. 1–4, s. 395–401.
• [11] Krajewski Andrzej, Dawno temu na dzikim wschodzie, „Polityka”, 2019, nr 42, s. 46–48.
• [12] Lasek Piotr, Katalog planów, pomiarów i rysunków architektonicznych w zbiorach Instytutu Sztuki PAN, t. IV, Wanda Mossakowska (red.), Warszawa 2012.
• [13] Lasek Piotr, Sypczuk Piotr, Katalog planów, pomiarów i rysunków architektonicznych w zbiorach Instytutu Sztuki PAN, t. V, Wanda Mossakowska (red.), Warszawa 2013.
• [14] Lewicki Jakub, Inwentaryzacja zabytków w okresie dwudziestolecia międzywojennego „Ochrona Zabytków”, 1999, nr 52/4, s. 375–390.
• [15] Nestorow Rafał, Kościół zamkowy p.w. Św. Trójcy w Brzeżanach, [w:] Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, Jan K. Ostrowski (red.), cz. I, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, t. 15, Jan K. Ostrowski (red.), Kraków 2007, s. 85–87.
• [16] Piotrowski Józef, Ochrona zabytków sztuki województwa tarnopolskiego, Lwów 1931.
• [17] Roguska Jadwiga, Sosnowski Oskar Wiktor (1880 –1939), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XL, Soczyński Karol – Sowiński Ignacy, Warszawa–Kraków 2000–2001, s. 589–592.
• [18] Sypczuk Piotr, Lasek Piotr, Cerkiew p.w. św. Jura w Drohobyczu. Nieznane materiały do badań drewnianej architektury sakralnej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, 2019, R. LXXIII, nr 1–2, s. 540–545.
• [19] Szkurłat Maria, Katalog planów, pomiarów i rysunków architektonicznych w zbiorach Instytutu Sztuki PAN, t. I, W. Mossakowska (red.), Warszawa 2003.
• [20] Szydłowski Tadeusz, Ruiny Polski. Opis szkód wyrządzonych przez wojnę w dziedzinie zabytków sztuki na ziemiach Małopolski i Rusi Czerwonej, Lwów 1919.
• [21] Uchowicz Katarzyna, Ariergarda modernizmu. Katalog projektów i realizacji Bohdana Lacherta i Józefa Szanajcy, Warszawa 2017.
• [22] Wiśniewska Miriam, Franciszek Piaścik 1902–2001, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 2009, T. 54, z. 3, s. 76–86.
• [23] Wojciechowski Jarosław, Co zrobiono w Polsce w zakresie odbudowy restauracji i konserwacji zabytków sztuki w latach 1919–1929, „Ochrona Zabytków Sztuki”, cz. 1, 1930–1931, z. 1– 4, s. 243–319.
• [24] Wojciechowski Jarosław, Historia powstania i rozwoju organizacji opieki państwowej nad zabytkami sztuki w Polsce, „Ochrona Zabytków Sztuki”, cz. 1, 1930–1931, z. 1–4, s. 3–28.
• [25] Ziółkowski Benedykt, Batalion Armii Krajowej „Łukasiński”, Warszawa 1998.