Małe formy architektury sakralnej na wschodnich kresach dawnej Rzeczypospolitej w badaniach, studiach i projektach (1900–1939). Na marginesie Programu Inwentaryzacji Wsi Zakładu Architektury Polskiej WAPW

Rozbicka, Małgorzata

Artykuł - szczegóły

Tytuł artykułu

Małe formy architektury sakralnej na wschodnich kresach dawnej Rzeczypospolitej w badaniach, studiach i projektach (1900–1939). Na marginesie Programu Inwentaryzacji Wsi Zakładu Architektury Polskiej WAPW

Autorzy

Rozbicka Małgorzata

Treść / Zawartość

Pełne teksty:

Pobierz

Identyfikatory

Warianty tytułu

Small–Scale Church Architectural Forms on the Borderlands of the Polish–Lithuanian Commonwealth in Research, Studies, and Designs (1900–1939): On the Margins of the Rural Inventory Program of the Department of Polish Architecture of the Faculty of Architecture of the Warsaw University of Technology

Języki publikacji

Abstrakty

Drobne formy architektury sakralnej i sepulkralnej – wiejskie przydrożne i cmentarne krzyże i ka- pliczki, to dziedzina sztuki ludowej, która już w końcu I połowy XIX wieku zaczęła budzić zainteresowanie polskich badaczy poszukujących „ducha narodu” w materialnej twórczości włościan. Jako pierwsze zainteresowanie ludoznawców wzbudziły szczególnie oryginalne w formie, bogato zdobione krzyże i kapliczki z terenu Żmudzi i Litwy, gdzie tradycja ich stawiania była wyjątkowo długa i mocno zakorzeniona. Zainteresowanie inteligenckich elit narodów dawnej Rzeczypospolitej szeroko rozumianą kulturą materialną wiejskiego życia jeszcze bardziej wzrosło pod wpływem nasilających się po 1900 roku dążeń niepodległościowych. Na temat wiejskich krzyży i kapliczek, poza licznymi artykułami przyczynkarskimi, ukazały się wówczas pierwsze wydawnictwa albumowe i opracowania naukowe, a członkowie wielu stowarzyszeń, artyści i architekci, chcąc wyrugować z wiejskiego krajobrazu upowszechniające się ich szablonowe wzory, przystąpili do gromadzenia ikonografii i dokumentacji terenowej, by na tej podstawie opracować ich godne upowszechnienia swojskie wzory. Zainteresowanie etnografów i artystów, a w szczególności architektów samorodną wiejską sztuką oraz małomiasteczkowym i wiejskim budownictwem swoje apogeum osiągnęło jednak dopiero w obliczu zniszczeń pierwszej wojny światowej, a przede wszystkim zadania odbudowy kraju z zachowaniem odmienności cech krajowej tradycji budowlanej i artystycznej. W okresie międzywojennym z inicjatywy i pod auspicjami władz rządowych w prace inwentaryzacyjne i badania historycznej spuścizny wiejskiej kultury budowlanej i artystycznej, poza służbami konserwatorskimi i społeczeństwem, aktywnie zaangażowały się też środowiska akademickie, a w szczególności kierowany przez Oskara Sosnowskiego Zakład Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w którego Zbiorach naukowych do dziś zachowały się wykonane w latach 1922 –1939 w ramach Programu Inwentaryzacji Wsi studenckie albumy, a w nich między innymi przedstawione w artykule, nigdy dotąd szerzej naukowo niewykorzystane, materiały dokumentujące przykłady przydrożnych i cmentarnych kapliczek i krzyży z terenu wschodnich województw II Rzeczypospolitej.

Small–scale church and sepulchral architectural forms—rural roadside and cemetery crosses as well as chapels—are areas of folk art that stir the interest of Polish researchers seeking the “spirit of the nation.” As early as the end of the first half of the 19th century, they looked into the tangible creativity of peasants. It was especially the original forms and rich ornamentation of crosses and chapels of Samogitia and Lithuania, where their tradition was exceptionally long and strongly rooted, that first attracted the attention of ethnographers. Interest on the part of the elite intelligentsia of the peoples of the former Polish–Lithuanian Commonwealth in the broadly–understood material culture of rural life increased under the influence of tendencies for independence, which grew after the year 1900. It was then that in addition to numerous fragmentary articles, the first albums and scientific works were published and members of many associations, artists, and architects striving to weed out increasingly common trite templates from the rural landscape commenced amassing iconography and documentation from the field in order to develop domestic models worthy of dissemination on their basis. The interest of ethnographers and artists, and especially of architects, in spontaneous rural art as well as in small–town and rural building construction did not reach its apogee until faced with the destruction of World War I, however. It was then that it was primarily tasked with the rebuilding of the country while preserving the distinctiveness of built and artistic traditions in the landscape. During the interwar years, thanks to the initiative and under the auspices of Polish government authorities, inventory surveys and research into the historical heritage of rural built and artistic culture, in addition to heritage and social services, was actively pursued by the academic community, especially by Oskar Sosnowski’s Department of Polish Architecture of the Faculty of Architecture of the Warsaw University of Technology. The Department’s scientific collections have managed to preserve student albums developed over the years 1922–1939 within the framework of the Rural Inventory Program, which even today include papers that have as yet not been generally utilized in research encompassing documentary materials covering examples of roadside and cemetery chapels and crosses from the eastern voivodeships [provinces] of the 2nd Republic of Poland.

Słowa kluczowe

Kresy dawnej Rzeczypospolitej mała architektura sakralna krzyż kapliczki

Borderlands of the old Polish–Lithuanian Commonwealth sacred small–scale architecture crosse chapels

Wydawca

Politechnika Warszawska, Wydział Architektury

Czasopismo

Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce

Rocznik

2018

Tom

nr 1

Strony

8--41

Opis fizyczny

Bibliogr. 78 poz., rys.

Twórcy

autor

Rozbicka Małgorzata

Zakład Architektury Polskiej, Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej

Bibliografia

[1] Brauła Bronisław, Kapliczki w okolicy Siennicy, „Orli Lot”, 1927, nr 10, s. 190.
[2] Brensztejn Michał, Krzyże i kapliczki żmudzkie. Materyały do sztuki ludowej na Litwie, „Ma teryały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. 9, 1907, s. 3–16.
[3] Brensztejn Michał, The Peasant Art of Lithuania, [w:] Peaseant Art In Russia, Wyd. Charles Holme, The Studio, London, Paris, New York 1912, s. 47–52.
[4] Butrymówna J., Krzyże Żmujdzkie, „Wisła”, T. XV, 1900, z. 2, s. 131.
[5] Crowley David, Polska odnaleziona w Tatrach – regionalne, narodowe i międzynarodowe cechy stylu zakopiańskiego, [w:] Sztuka około 1900 w Europie Środkowej, Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 20–24 października 1994, red. P. Krakowski, J. Purchla, Kraków 1997, s. 195–203.
[6] Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury (Dz. U. 1918 nr 16, poz. 36).
[7] Dobrzycki Jerzy, Seweryn Udziela a „Orli Lot”, "Orli Lot”, 1925, nr 2, s. 22–23.
[8] Dom Sztuki 1909, Katalog Domu Sztuki na wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Częstochowie, R. 1909 sierpień – wrzesień, Dodatek do „Przeglądu Technicznego”.
[9] Fryś-Pietraszkowa Ewa, Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 1980, t. 34, s. 137–142.
[10] Gadon Michał, Opisanie Powiatu Telszewskiego w Guberni Kowieńskiej w dawnem Xięstwie Żmujdzkiem położonego, Wilno 1846.
[11] Gloger Zygmunt, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. 1, Warszawa 1907.
[12] Holly Grażyna, Krzyże i kapliczki przydrożne na pograniczu polsko-słowacko-ukraińskim, „Roczniki Bieszczadzkie”, 2012, t. 20, s. 309–345.
[13] J.W., Z powodu konkursu na projekty krzyżów i nagrobków wiejskich, „Architekt”, 1914, z. 5, s. 77–82.
[14] Jaczynowski Adam, Krzyże i kapliczki na Żmujdzi, „Tygodnik Ilustrowany”, 1902, nr 44, s. 873–874.
[15] Jaczynowski Adam, W poprzek Żmujdzi do Połągi, „Gazeta Polska”, 1902, nr 221 i 240.
[16] Janicka-Krzywda Urszula, Fundacje kapliczek i krzyży przydrożnych na polskim Podkarpaciu. Geneza i typologia, „Nasza Przeszłość”, red. St. Rospond, 1998, s. 401–442.
[17] Jarocki Stanisław, Krzyże na Żmujdzi i Litwie, „Tygodnik Ilustrowany”, 1901, nr 18, s. 346.
[18] Jaroševičius Antanas, Lietuvių kryžiai. Croix Lithuaniennes, Vilnius 1912.
[19] Jucewicz Ludwik Adam, Rysy Żmudzi, Warszawa 1840.
[20] Jucewicz Ludwik Adam, Wspomnienie Żmudzi, Wilno 1842.
[21] Kolberg Oskar, Figury przydrożne, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” Józefa Ungra na rok zwyczajny 1872, s. 138–142.
[22] Krzyże Pamiątkowe, „Tygodnik Ilustrowany”, 1917, nr 6, s. 83.
[23] Krzyże Pamiątkowe, „Tygodnik Ilustrowany”, 1917, nr 13, s. 159.
[24] Kunkel Robert, Albumy Inwentaryzacji Wsi Zakładu Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej. Dzieje i zawartość zbioru, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1981, z. 3–4, s. 285–292.
[25] Kutrzebianka A., Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi, „Orli Lot”, 1929, nr 4, s. 62–66.
[26] Kwestionariusz w sprawie budownictwa wiejskiego, Ministerstwo Sztuki i Kultury, Warszawa 1918.
[27] Lach Stanisław, Przydrożne kapliczki, „Orli Lot”, 1926, nr 7, s. 104–105.
[28] Lepszy Leonard, Inwentaryzacja zabytków sztuki na ziemiach Polski, „Rocznik Ilustrowany Towarzystwa Sztuk Pięknych w Krakowie”, 1923, s. 13–18.
[29] Lewicki Jakub, Inwentaryzacja zabytków w okresie dwudziestolecia międzywojennego, „Ochrona Zabytków”, 1999, nr 4, s. 375–390.
[30] Łańcucka M., Kapliczki przydrożne w Izdebniku, „Orli Lot”, 1929, nr 4, s. 66–69.
[31] Łopatkiewicz Tadeusz, Małe formy architektury sakralnej jako przedmiot zainteresowań badawczych, „Lud”, t. 67, 1983, s. 219–233.
[32] Łuckiewicz Celina, Drewniane krzyże cmentarne z okolic Sokółki, „Studia Podlaskie”, Białystok 1990, s. 265–299.
[33] Materiały do architektury polskiej, t. I. Wieś i miasteczko, Warszawa 1916.
[34] Miłobędzki Adam, Na bezdrożach badań architektury drewnianej, [w:] Wieś i miasteczko u progu zagłady, Materiały Konferencji Naukowej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Wojnowice 1988, PWN, Warszawa 1991, s. 89–100.
[35] Mokłowski Kazimierz, Sztuka ludowa w Polsce, cz. II. Zabytki sztuki ludowej, Lwów 1903.
[36] M[aszotas] Fr[anciszek], rysunki krzyży, „Kraj” 1903, nr 39.
[37] Mrozek Józef Andrzej, Tradycja i awangarda w twórczości Adolfa Szyszko-Bohusza (na przykładzie wybranej grupy obiektów), [w:] Tradycja i innowacja, Warszawa 1981, s. 275–292.
[38] N.R., Krzyże na Litwie i Białejrusi, Kalendarz Ilustrowany „Kurjera Litewskiego” na rok 1910, Wilno 1909, s. 36–38.
[39] Nagrobki, Wydawnictwo Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, 1916.
[40] Nikolaieva Anna, Krzyż przydrożny w tradycji Ukraińców Wołynia i Polesia: historia i współczesność, „Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego MCCCXXXVI”, Prace Etnograficzne, 2014, t. 42, z. 3, s. 187–198.
[41] Odezwa w sprawie kapliczek przydrożnych, „Ziemia”, 1914, nr 12, s. 191–192.
[42] Odezwa architektów Polaków do Narodu, Odezwa i Komunikaty w sprawie odbudowy wsi polskiej, Warszawa 1914-1915, s. 3–5.
[43] Opieka nad zabytkami i ich konserwacja, Ministerstwo Sztuki i Kultury, Warszawa 1920.
[44] Oskar Kolberg (1814 –1890). Bibliograﬁa podmiotowo-przedmiotowa, Wojewódzka Biblioteka Publiczna, Radom 1990.
[45] Pawelec Lidia, Wielokulturowy wymiar kapliczek i krzyży przydrożnych, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie”, seria Pedagogika, z. 13, s. 243–252.
[46] Piaścik Franciszek, Zbiory Sekcji Budownictwa Ludowego Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki, „Biuletyn Naukowy ZAP i HS PW”, 1932, nr 1, s. 2–3.
[47] Piaścik Franciszek, Zbiory Sekcji Budownictwa Ludowego Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki P.W., „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, 1935, nr 1, s. 1–5.
[48] Piłsudski Bronisław, Le croix lithuaniennes, „Archives Suisses de Traditions Populaires”, t. XX, 1916.
[49] Piłsudski Bronisław, Krzyże Litewskie, Biblioteka „Orlego Lotu”, nr 3, Kraków 1922, s. 1–21.
[50] Polkowski Krzywda Franciszek, Krzyże na Litwie, „Materyały” wyd. Towarzystwa „Polska Sztuka Stosowana”, Kraków 1909, z. 12.
[51] Polkowski Krzywda Franciszek, Krzyże na Litwie, „Architekt”, 1910, z. 2, s. 30–33, tabl. XI.
[52] Posiedzenie z dnia 27 stycznia 1905 roku, „Sprawozdania Komisyi do badania historii sztuki w Polsce”, t. VIII, z. 3 i 4, s. CCCCLXII.
[53] Program Inwentaryzacji Wsi, Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej [ok. 1922], Zb. ZAP WAPW.
[54] Przegląd Bibliograﬁczny Księgarni Gebethnera i Wolﬀa w Warszawie, Kwiecień 1910.
[55] Quirini-Popławski Łukasz, Schroniska turystyczne z elementami stylu huculskiego w Czarnohorze i Gorganach do 1939 r., [w:] Huculszczyzna w badaniach młodych naukowców, Kraków 2011, s. 131–150.
[56] Remer Jerzy, Drogi rozwoju konserwatorstwa polskiego, „Ochrona Zabytków”, 1966, nr 2, s. 8–12.
[57] Rozbicka Małgorzata, Oskar Sosnowski – naukowiec architekt, [w:] Oskara Sosnowskiego świat architektury, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2004, s. 63–69.
[58] Rozbicka Małgorzata, Małe mieszkanie z ogrodem w tle w teorii i praktyce popularnego budownictwa mieszkaniowego w międzywojennej Polsce, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2007.
[59] Römer Alfred, Ubiory włościan i krzyże na Żmudzi, „Tygodnik Ilustrowany”, R. 2, 1860, nr 40.
[60] Siemieński Lucjan, O architekturze chrześcijańskiej, „Przyjaciel Ludu”, 1847, nr 29, s. 228.
[61] Skrzypczak Andrzej, Książka piękna w dorobku drukarń warszawskich, „Acta Poligraphica”, 2013, z. 2, s. 77–130.
[62] Stasiak Ludwik, Przydrożne Męki Pańskie, „Ziemia”, 1913, nr 52 , s. 850–851.
[63] Sumcov Mykola, Kuĺturnye pereživaniâ. Polevye kresty ili ﬁgury, „Kievskaâ starina”, 1890, t. 30, s. 64–68.
[64] Surdokaitė Gabija, Krzyże w guberni suwalskiej w XIX wieku: między tradycją a dyktatem władzy, „Zarządzanie w Kulturze”, 2012, nr 13, z. 3, s. 239–262.
[65] Szablowski Jerzy, Dzieje inwentaryzacji zabytków sztuki w Polsce. W dwudziestą rocznicę Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabytków Sztuki, „Ochrona Zabytków”, 1949, nr 6, s. 73–83.
[66] Szczerski Andrzej, Cztery Nowoczesności, Kraków 2015.
[67] Szukiewicz Wandalin, Krzyże zdobione w guberni wileńskiej, „Wisła”, t. 17, 1903, z. 6, s. 699–706.
[68] Szyller Stefan, Polskę tylko w duchu polskim odbudować chcemy i odbudujemy!, „Odbudowa Kraju”, 1917, nr 5, s. 420–423.
[69] Turkowski Marceli, Wystawa Etnograﬁczna Pokucia w Kołomyi przez…, Redakcja „Czasu”, Kraków 1880.
[70] Udziela Seweryn, Opis kapliczek, „Orli Lot”, 1923, nr 10, s. 148–149.
[71] Varnas Adomas, Krzyże litewskie, pod red. Ostaszewskiej-Nowickiej J., Drukarnia i Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2005.
[72] Vovk Fedir, Starinnye derevânnye cerkvi na Volyni, „Materialy po ètnografi i Rossii”, 1910, t. 1, s. 37.
[73] Michał Walicki, Wspomnienie o Oskarze Sosnowskim, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, 1946, z. 1/2, s. 16–17.
[74] „Wieś Ilustrowana”, 1913, nr 9.
[75] Wiktor Jan, Kapliczki i krzyże przydrożne, „Orli Lot”, 1922, nr 4, s. 50–52.
[76] Wiktor Jan, Kapliczki i krzyże przydrożne jako dzieła sztuki ludowej i potrzeba ich ochrony, Biblioteka Orlego Lotu nr 3, Kraków 1922, s. 12–51.
[77] Z Pol. Tow. Krajoznawczego, „Ziemia”, 1914, nr 8, s. 125.
[78] Z wystawy „Krzyżów Polskich”, „Tygodnik Ilustrowany”, 1917, nr 18, s. 221.

Typ dokumentu

Bibliografia

Identyfikator YADDA

bwmeta1.element.baztech-2b89958e-444c-4f8d-999c-b7e7df3e2388