Dwór/pałac w Gardzienicach – dzieje budowy od XVI do połowy XX wieku

Brykowska, Maria

Artykuł - szczegóły

Tytuł artykułu

Dwór/pałac w Gardzienicach – dzieje budowy od XVI do połowy XX wieku

Autorzy

Brykowska Maria

Treść / Zawartość

Pełne teksty:

Pobierz

Identyfikatory

Warianty tytułu

The Manor House/Palace in Gardzienice. History of the Construction from the 16th to the mid–20th Century

Języki publikacji

Abstrakty

Gardzienice znajdują się na południe od Lublina w sąsiedztwie miasteczka Piaski (Luterskie). Wieś i dwór/pałac z ogrodem i folwarkiem, położone na skarpie, nad rzeką Giełczew, należały do znakomitych rodów szlacheckich i magnackich. Impulsem do podjęcia niniejszego tematu był pomiar i opis rezydencji z 1922 roku i rysunki wykonane pod kierunkiem Oskara Sosnowskiego w 1935 roku – w Zbiorach Zakładu Architektury Polskiej. W latach 2005–2006 autorka opracowała dzieje zespołu i architektury rezydencji na podstawie publikowanych źródeł (m.in. Adam Soćko) oraz analizy ikonografii, terenu i murów pałacu. Ale dopiero badania terenowe prowadzone przez autorkę i archeologa Łukasza Rejniewicza, przy udziale Pracowni „Cempla i Partnerzy” w Krakowie (2009) i Krzysztofa Janusa (2011–2013), odkryły nieznane mury i umożliwiły napisanie na nowo dziejów dworu/pałacu w Gardzienicach.

Gardzienice is located south of Lublin, near the town of Piaski (formerly Piaski Luterskie). The village and manor house/palace, together with its garden and grange, is located on an escarpment of the River Giełczew. It belonged to illustrious noble and magnate families. The impulse to take up this topic was a survey and description of the residence from 1922 as well as drawings found in the ZAP collections, made under the supervision of Oskar Sosnowski in 1935. The author developed the history of the residential complex and its architecture over the years 2005–2006 published sources (including by Adam Soćko) and analysis of the iconography, grounds, and walls of the palace. However, it was not until field research conducted by the author and archeologist Łukasz Rejniewicz, with the participation of the Studio “Cempla and Partners” of Cracow (2009) and Krzysztof Janus (2011–2013), that unknown walls were discovered and it became possible to write the new history of the manor house/palace in Gardzienice.

Słowa kluczowe

dwór fortalicja pałac Lubelszczyzna Gardzienice badania architektoniczne badania archeologiczne

manor house fortalice palace Lublin region Gardzienice architectural research archeological research

Wydawca

Politechnika Warszawska, Wydział Architektury

Czasopismo

Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce

Rocznik

2020

Tom

nr 3

Strony

36--67

Opis fizyczny

Bibliogr. 58 poz., rys.

Twórcy

autor

Brykowska Maria

Zakład Architektury Polskiej, Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej

Bibliografia

[1] Brykowska Maria, Fortalicja w Sobkowie. Przemiany architektoniczno-przestrzenne w XVI– –XVIII wieku, [w:] Przemiany architektury rezydencjonalnej w XV–XVIII w. na terenie dawnego województwa sandomierskiego..., Kielce 2000, s. 67–87.
[2] Brykowska Maria, Rozbicka Małgorzata, Wrona Stefan, Rysunki do „Dziejów budownictwa w Polsce” według Oskara Sosnowskiego w zbiorach ZAP WA PW, Warszawa 2000, s. 68.
[3] Dzieje Lubelszczyzny, T. 3, J. Mazurkiewicz, H. Zins (red.), Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego, opr. Stanisław Kuraś, LTN, Lublin 1963, s. 72–73.
[4] Fijałkowski Dominik, Kseniak Mieczysław, Parki wiejskie Lubelszczyzny. Stan ochrona i rewaloryzacja biocenotyczna, Warszawa 1982, s. 209–210.
[5] Jakimowicz Teresa, Dwór murowany w Polsce w wieku XVI (wieża – kamienica – kasztel), Warszawa–Poznań 1972.
[6] Kietlińska Maria z Mohrów, Wspomnienia, opr. I. Homola Skąpska, Kraków 1986, KAW, s. 170–175.
[7] Kornaś. Tadeusz, Włodzimierz Staniewski i Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice, Kraków 2004, wyd. homini.
[8] Kowalczyk Jerzy, Kościół pobernardyński w Lublinie i jego stanowisko w renesansowej architekturze Lubelszczyzny, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1957, z. s. 127.
[9] Kowalczyk Jerzy, Inżynier Jan Michał Link autor tzw. lenartowiczowskiej grupy kościołów z 2. połowy XVII w., „Biuletyn Historii Sztuki”, R. 23, 1961, nr 2, s. 185–190.
[10] Kowalczyk Jerzy, Rezydencje późnobarokowe na Wołyniu. Pamięci Romana Aftenazego, „Zamojsko-Wołyńskie Zeszyty Muzealne”, t. 2, nr specjalny, Zamość 2004, s. 91–137.
[11] Krassowski Witold, Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski, T. 4, Budownictwo i architektura w okresie rozkwitu folwarku pańszczyźnianego (XVI w.–1 połowa XVII w.), wyd. Arkady 1995, s. 12, 56, 281–298, 394–401, il. 319–339.
[12] Kseniak Mieczysław, Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie IV, t. 2, Muzeum w Kozłówce, Lublin 2010, s. 9–25.
[13] Kurzątkowski Mieczysław, Pierwowzór graficzny szczytu kościoła pobernardyńskiego w Lublinie i pałacu w Gardzienicach, „Biuletyn Historii Sztuki”, 1962, nr 1, s. 73–78.
[14] Kurzątkowski Mieczysław, „Album Lubelski” Adama Lerue’a a „Inwentaryzacja Stronczyńskiego”, „Przegląd Lubelski”, t. 1, Lublin 1965, s. 147–176.
[15] Lerue Adam, Album lubelskie, Warszawa 1958, s. 48.
[16] Majewski Karol, O działalności kilku muratorów lubelskich z lat 1571–1635, [w:] Sztuka około roku 1600, Materiały Sesji SHS..., Hrankowska (red.), Warszawa 1974, s. 194–195.
[17] Majewski Karol, Wzorek Józef, Twórcy renesansu lubelskiego w świetle badań, BHS, 1969, nr 31, s. 127–128.
[18] Michalczuk Stanisław, Brulion lubelski Kazimierza Stronczyńskiego, [w:] W kręgu badań nad sztuką Polską. Studia z historii sztuki i kultury, K. Majewski (red.), KUL, Lublin 1988, s. 113–119, il. 107.
[19] Miłobędzki Adam, Krótka nauka budownicza Dworów, Pałaców, Zamków podług Nieba y zwyczaiu Polskiego, wstęp, komentarz, okładkę i obwolutę oprac. A. Miłobędzki, „Teksty źródłowe do dziejów teorii sztuki”, J. Starzyński (red.), T. VII, Ossolineum, Wrocław 1957.
[20] Miłobędzki Adam, Architektura Polska XVII wieku, Warszawa 1980, s. 30–32, 72–74, 251, 292–293, 338–341, 371.
[21] Miłobędzki Adam, Polskie rezydencje XVII wieku – typowe programy i rozwiązania, [w:] Architektura rezydencjonalna historycznej Małopolski, Materiały Sesji SHS..., Łańcut 1982, s. 7–17.
[22] Mossakowski Stanisław, Tylman z Gameren, architekt polskiego baroku, Ossolineum, 1973, il. 115 i in.
[23] Niedźwiadek Rafał, Drobek Konrad, Pałace, dwory i folwarki w centralnej części Lubelszczyzny w świetle badań archeologicznych, [w:] Dwory i pałace Lubelszczyzny w badaniach archeologicznych, E. Banasiewicz-Szykuła (red.), LWKZwL, Lublin 2017, s. 35–82.
[24] Tamże: Zamki na Lubelszczyźnie objęte badaniami archeologicznymi. Katalog obiektów, opr. autorzy i redakcja, 9. Gardzienice, s. 318 –319; 20. Krupe, s. 324; 25. Piaski, s. 326–327; 34. Zawieprzyce, s. 332.
[25] Piwarski Kazimierz, Stefan Stanisław Czerniecki, „Polski słownik biograficzny”, t. 4, 1938, s. 211 i nast.
[26] Rolska-Boruch Irena, Siedziby szlacheckie i magnackie na ziemiach zwanych Lubelszczyzną. 1500–1700 (założenia przestrzenne, architektura, funkcje), Lublin 1999, s. 73–75, 161.
[27] Rolska-Boruch Irena, „Domy pańskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003, s. 23, 29, 30, 98–100, 171, 188.
[28] Rozbicka Małgorzata, Siedziby średniej i drobnej szlachty na północno-zachodnim Mazowszu w drugiej połowie XVIII wieku i pierwszej połowie XIX wieku, wyd. Neriton, Warszawa 1999, s. 39, 75, 143–145, 178.
[29] Rozbicka Małgorzata, Dwory w Albumach Inwentaryzacji Wsi. Zakład Architektury Polskiej Wydziały Architektury Politechniki Warszawskiej (1921–1939) – Manor Houses in the Rural Inventory Albums, of the Department of Polish Architecture of the Faculty of Architecture Warsaw University of Technology (1921–1939), Warszawa 2014, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, s. 38–39, 58–59, 61, 133.
[30] Sikorska Anna M., Wiejska siedziba szlachty polskiej z czasów saskich, Warszawa 1991.
[31] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Filip Sulimierski (red.), Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, t. 2, Warszawa 1881, s. 482 i nast.
[32] Soćko Adam, Gardzienice w Lubelskiem – majątek i jego właściciele od XV do XX wieku „Genealogia”, 12, 2000, s. 51–67.
[33] Soćko Adam, Od fortalicji do pałacu. Szlachecki dom w Gardzienicach na przestrzeni XVII wieku, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, t. IV, 2007, s. 67–95.
[34] Kazimierza Stronczyńskiego, Opisy i widoki zabytków w Królestwie Polskim (1844 –1855) T. 5, Gubernia Lubelska, oprac. zb.: J. Teodorowicz-Czerepińska, przy udziale G. Michalskiej i J. Studziańskiego, J. Kowalczyk (red.), Bibl. UW w Warszawie, Gabinet Rycin, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2014, Album, tabl. 2.
[35] Świetlicki Ludwik, Dwory nad Giełczą, Lublin 1999 (BN-II.1.927.406), s. 75–81, 118–119.
[36] Tworek Stanisław, Zbór lubelski i jego rola w ruchu ariańskim w Polsce w XVI i XVII wieku, Lublin 1966, s. 130–131.
[37] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII, Województwo Lubelskie, Ryszard Brykowski, Ewa Rowińska i Zofia Winiarz-Tryzybowicz (red.), z. 10, Powiat Lubelski, opr. Ryszard Brykowski i in., IS PAN, Warszawa 1967, s. 13–15.
[38] Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Województwo Lubelskie, 22, opr. zb., H. Krzyżanowska (red.), ODZ, Warszawa 1995, s. 364–365.
[39] Zalewski Ludwik, Z epoki renesansu i baroku na Lubelszczyźnie, ..., Lublin 1949, s. 55.
[40] Albiniak S., Kasiborski A., Krakiewicz N., Stasiak M. Szyszło J., kier. Spratek J., Badania polichromii w byłej kaplicy pałacowej w Gardzienicach, Lublin 1979, zb. WUOZ, sygn. 3177.
[41] Brykowska Maria, Dwór/pałac w Gardzienicach (woj. lubelskie) – przemiany przestrzenne i architektura w XVI–XIX wieku, [w:] Studia nad architekturą zabytkową na obszarze Środkowej Europy, T. 10, Wybrane tematy na ziemiach polskich XIV–XX w. – w kontekście europejskim. Praca Statutowa ZAP WAPW: 809/05, 2006, s. 3–29.
[42] Brykowska Maria, Materiały historyczne do prowadzenia I fazy badań (wraz z literaturą oraz wybranymi wypisami archiwalnymi i ikonografią, z pracy wykonanej na WA PW, 2005–2006), zał. nr 1, [w:] Program badań architektonicznych, oprac. przez M. Cempla, S. Cechosz, Ł. Holcer, Kraków, listopad 2009, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[43] Brykowska Maria, Cempla, Marek, Cechosz Czesław, Holcer Łukasz, Badania architektoniczne – I faza, mps, Kraków 2009, archiwum WUOZ w Lublinie.
[44] Brykowska Maria, Cempla Marek, Cechosz Czesław, Holcer Łukasz, Wytyczne konserwatorskie, mps, Kraków 2009, archiwum WUOZ w Lublinie.
[45] Brykowska Maria, Opinia dotycząca Pałacu w Gardzienicach [stan badań, wykonana dokumentacja, przyszłe badania], mps, 19.05.2011.
[46] Janus Krzysztof, Stankiewicz Tomasz, Pałac w Gardzienicach. Sprawozdanie z nadzorów architektonicznych nad pracami budowlanymi, Lublin 2013, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[47] Podgórska-Makal Małgorzata, Dokumentacja badań sondażowych na występowanie polichromii ściennych. Pałac w Gardzienicach, konsultacja: M. Brykowska, mps, Lublin 2009, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[48] Rejniewicz Łukasz, Dokumentacja z nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi związanymi z badaniami geotechnicznymi budynku pałacu w miejscowości Gardzienice, gm. Piaski, Lublin 2009, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[49] Rejniewicz Łukasz, K. Padło, R. Ratajczak, Dokumentacja z nadzorów archeologicznych nad pracami ziemnymi związanymi z badaniami geotechnicznymi budynku pałacu w Gardzienicach, gm. Piaski, mps, Lublin 2009; zb. WKZ Lublin, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[50] Rejniewicz Łukasz, Sprawozdanie wstępne z prac archeologicznych przeprowadzonych w listopadzie i grudniu 2009 roku przy pałacu w Gardzienicach, Lublin 2009, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[51] Rejniewicz Łukasz, Sprawozdanie wstępne z badań archeologicznych przeprowadzonych przy pałacu w Gardzienicach, Gm. Piaski, Lublin 2010, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[52] Soćko Adam, Zespół pałacowy w Gardzienicach, praca seminaryjna pod kier. prof. dr. hab. J. Skuratowicza, Instytut Historii Sztuki UAM, Poznań 1998, mps, archiwum WUOZ w Lublinie.
[53] Stronczyński Kazimierz, Brulion, rps, kserokopia, sygn. 1281, poz. 3, zb. GR BUW.
[54] https://piaski.e-geoportal.pl/planplik/112 (Plan miejscowy-2001).
[55] http://pois.gardzienice.org.
[56] www.parki.org.pl/parki-dworskie-i-przypalacowe/park-przy-zespole-palacowym-w-Gardzienicach (Arkadiusz Cholewa, 2010).
[57] https://www.formanowicz.pl/exlibris/rodowody/lemanscy.pdf.
[58] https://regestry.lubgens.eu.

Typ dokumentu

Bibliografia

Identyfikator YADDA

bwmeta1.element.baztech-16545c24-7c5d-4779-b296-415ee09643cd