Preferencje help
Widoczny [Schowaj] Abstrakt
Liczba wyników

Znaleziono wyników: 33

Liczba wyników na stronie
first rewind previous Strona / 2 next fast forward last
Wyniki wyszukiwania
help Sortuj według:

help Ogranicz wyniki do:
first rewind previous Strona / 2 next fast forward last
EN
The paper is an attempt to evaluate the geological and quarrying conditions of the Blessed Salomea “marble”. Its physico-mechanicalproperties were determined in relation to the lithology. The probable volume of excavated rock material was compared to the volume of the small architecture elements, mainly altars and tombstones made of this stone. The comparison indicates that the rocks with similar colour and physico-mechanical properties occur also within other outcrops of Upper Jurassic limestones in the vicinity of Cracow. The “marble” of Blessed Salomea is distinguishable due to its otherfeatures. Besides the ability to take polish, these include the possibilities of cutting very large blocks and ability to be carved for figural and ornamental sculpture. These characteristics are related to the homogeneity caused by the large amount of micrite. So far, no other Jurassic limestone with these distinguishing properties has been found.
EN
Rock pieces of a volume above 0.5 m3 and a cuboid shape are called dimension (block) stones and are used for construction and for carving decorative elements in architecture. In Poland, outside the Sudetes (Lower Silesia), only deposits of carbonates and sandstones yield dimension stones. Those deposits differ in geological structure, physical and mechanical properties and in natural divisibility of stone. Thus, they are sources of dimension stones on the international (at least European), regional (country) or only local scale. The Carbonatic Sigismundus (Zygmuntowski) conglomerate ofPermian age from the Holy Cross Mts. (Central Poland) as well as the Triassic diplopora dolomite and the Upper Jurassic Zalesice limestone (both from the Kraków-Czestochowa region in Southern Poland) can have international significance. Several deposits ofhard (thus susceptible to polishing) Palaeozoic decorative limestone ("marble") from the Holy Cross Mts. and Kraków-Silesia region, that have centuries-long tradition of use in architecture, still have perspectives on the country scale. Similarly, the Lower and Upper Triassic and Lower Jurassic dimension sandstones of the Holy Cross Mts. (Ostrowiec, Drzewica and Borucice series), as well as the Carpathian flysch sandstones of the Godula, Istebna, Magura and Krosno formations (of Cretaceous to Palaeogene age) and soft and porous limestones of Cretaceous and Neogene age from the Holy Cross Mts. and Roztocze (east Poland) are known and used in domestic architecture. Few other relatively small deposits of dimension stones of low natural divisibility andmoderate decorativeness have only local significance.
EN
The early mediaeval period witnessed a considerable breakdown in masonry techniques and in architecture in the Polish territory: the application of stone and developing of skills of shaping rocks into regular cuboid stone bricks. Only local stones quarried within a distance of ca. 15 km from Krakow were used in early mediaeval edifices in the city. They were: two varieties of limestones (Upper Jurassic) and three varieties of sandstones of the Carpathian flysch (Cretaceous to Palaeogene). Sedimentary environments (facies) and post-sedimentary processes determined compactness, block divisibility and workability of stones, which, further on, determined their application. Thin bedded sandstone and platy limestone yielded easily workable and relatively small (few to a dozen of centimetres in length) and quite regular bricks used in the earliest buildings. Rocky limestone was a source of irregularly shaped clumps used initially as a filler of walls erected in the opus emplectum technique. Later, it was used also for cutting larger (few tens of centimetres), more regular blocks. Bedded limestone was a good material for obtaining larger (a dozen or two dozens of centimetres) regular bricks used widely throughout the whole early mediaeval period. Blocks (2 or more metres in length) of soft dimension Carpathian sandstone were used for shaping and carving large elements: tombstones, columns, volutes, epitaphs, etc. Techniques of quarrying and stone working developed considerable with time. Initially, slope scree and stone from demolished older ramparts were used. Later, quarries reached deeper beds which yielded larger bricks and blocks. Stone sources "migrated" with time too. The earliest places of excavation were located within the city, e.g. on the Wawel, Skałka and Krzemionki hills. When those deposits were exhausted, mining moved to more distant spots.
PL
Przedstawiono stan kopalń na tle tradycji wydobycia i użytkowania surowców kamiennych. Wytypowano czynne kamieniołomy, w których tradycyjnie pozyskiwane były bloki, jak też i takie, w których z racji wykształcenia serii złożowych, bloki mogą być przedmiotem eksploatacji w przyszłości. Oceniono też złoża, w których niegdyś wydobywano materiały kamienne powszechnie stosowane jako materiały dekoracyjne w krajowej architekturze, mimo że aktualnie są one nieczynne. W sumie przeanalizowano ponad 230 złóż. Zaprezentowano, uzasadnione ekonomicznie, perspektywy rozwoju wydobycia materiałów dekoracyjnych i architektonicznych w Polsce południowo-wschodniej na tle wymagań rynku europejskiego i możliwości wynikających zarówno z ograniczeń środowiskowych, jak i zasobowych. Ustalono, że są one zróżnicowane w zależności od walorów dekoracyjnych poszczególnych skał, ich bloczności i wielkości zasobów. Wydzielono skały i złoża, które mają możliwości rozwoju wydobycia na skalę europejską, krajową i lokalną. Pierwsze to zlepieńce zygmuntowskie, wapienie morawickie i zalesiackie oraz dolomity diploporowe. Zakres krajowy mogą mieć odpowiednio zagospodarowane złoża paleozoicznych wapieni okolic Kielc i Krzeszowic oraz niektóre bloczne złoża piaskowców z obrzeżenia Gór Świętokrzyskich i Karpat. Rozwój na skalę lokalną mają zapewnione drobne złoża piaskowców w obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich i z Karpat oraz wapieni na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, produkujące materiał wykorzystywany w małej architekturze. Wykazano zagrożenie dla złóż skał blocznych, związane ze stosowaniem materiałów wybuchowych przy wykorzystaniu ich zasobów do produkcji kruszyw łamanych. Dla złóż najbardziej atrakcyjnych skał uzasadniono konieczność ich ochrony przed eksploatacją w innych celach niż produkcja bloków. Stwierdzono, że powrót do zarzuconych kamieniarskich tradycji jest możliwy i konieczny z racji licznych powiązań, poprzez historię, architekturę i sztukę, z kulturą narodową. Wymaga on sporych inwestycji dla unowocześnienia sposobu zagospodarowania złóż, a także związanych z promocją polskich kamieni na rynku europejskim. Należy przy tym uwzględnić możliwość zaangażowania funduszy Unii Europejskiej.
EN
In the article there was described the current state of mines against a background of tradition of exploitation and application of rock raw materials. Active quarries were selected, where the extraction of rock blocks has been a tradition, as well as quarries where the geological structure of the deposit allows to exploit the blocks in the future. There were also assessed old quarries and their deposits where the popular stones had been extracted in the past and then used in domestic architecture as a decorative materials. That is a group of more than 230 deposits in total. It has been presented economically justified perspectives of exploitation development concerning decorative and architectural rocks in south-eastern Poland against a background of European market requirements, the state of resources and environmental limitations. It was established that they are differentiated depending on the decorative properties of the rocks, their block divisibility and quantity of resources. Taking above-mentioned into consideration the deposits have been classified to groups which have the chances of exploitation development in the European, domestic and local scale. The former are Zygmuntówka Conglomerate, Morawica Limestone, Zalesiaki Limestone and Diplopora Dolomite. The domestic scope of use can be associated with properly developed deposits of Paleozoic limestones in the vicinity of Kielce and Krzeszowice and some dimension sandstones in the margin of the Holy Cross Mountains and in the Carpathians. The small deposits of sandstones from the Holy Cross Mountains margin and from the Carpathians as well as deposits of limestones from the Kraków-Częstochowa Upland, excavating material used in so called small architecture, have guarantee of local development. Moreover there was shown the hazard to the dimension stones deposits connected with the huge consumption of their resources for the production of crushed aggregates. This problem concerns especially raw materials with good physico-mechanical properties. For the most attractive rocks it was justified the need of their protection against exploitation for the other purposes than block production. It was stated that the return to local masonry traditions is possible and necessary because of many connections with the national culture through its history, architecture and art. It requires large investments for modernize the exploitation methods as well as for promotion of Polish stones in the European market. It must be also taken into consideration the possibility of financial support from the European Union funds.
PL
Niejednolita jest kondycja złóż kamieni budowlanych Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Gór Świętokrzyskich i ich obrzeżenia, Roztocza oraz Karpat. Ich odmiany o korzystnych właściwościach fizyczno-mechanicznych (duża wytrzymałość na ściskanie i mała nasiąkliwość) wykorzystywane są do produkcji kruszyw, mimo niekiedy bardzo wysokich walorów dekoracyjnych i dużych możliwości uzysku materiału blocznego. W pozostałych produkowane są bloki, a także płytki - chętnie ostatnio stosowane w małej architekturze. Nastąpiło silne rozdrobnienie złóż, przy równoczesnym zaniku dzikiej, niekoncesjonowanej eksploatacji. Pojawiło się wielu nowych producentów oferujących bardzo interesujące odmiany kolorystyczne kamieni. Szczególnie silnie zaznacza się to w obrębie złóż piaskowców jury i kredy w obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich.
EN
Active quarries of ornamented and dimension limestone and sandstone in the areas of Polish Jura, Holy Cross Mountains and its Mesozoic margin, Roztocze and the Carpathians were evaluated on the basis of current products yielded. Urgent need to protect the deposits of dimension stones of high block divisibility and good decorative properties has been demonstrated. Their intensive exploitation for the aggregate production may lead to a lack of ability to acquire blocks in the future.
PL
W Polsce zaniechano wykorzystania złóż silnie zlityfikowanych skał węglanowych dla produkcji materiałów dekoracyjnych '• na rzecz eksploatacji nastawionej na pozyskiwanie kruszyw. Wiąże się to często ze stosowaniem materiałów wybuchownh '• co z natury rzeczy ma powodować powstanie spękań, które uniemożliwiają pozyskiwanie w przyszłości dużych, prostopadłościennych brył zwanych blokami. Sytuacja taka dotyczy złóż wapieni, które z racji szczególnych walorów dekoracyjnych lub wyjątkowo korzystnych warunków pozyskiwania bloków czy też bardzo ograniczonego obszaru występowania ich szczególnie atrakcyjnych odmian powinny być zachowane wyłącznie dla pozyskiwania materiału blocznego. Wśród nich są: położone w Górach Świętokrzyskich złoże wapieni dewońskich Bolechowice, permskich zlepieńców zygmuntowskich i jurajskich wapieni Wola Morawicka, a w obrębie Wyżyny Sląsko-Krakowskiej złoże dewońskich wapieni z Dębnika oraz jurajskich wapieni Zalesiaki i Raciszyn. Istnieje pilna potrzeba zapewnienia prawnej ochrony złóż kopalin o unikalnym wykształceniu.
EN
In Poland, deposits of strongly lithificated carbonate rocks traditionally regarded as decorative material are currently exploited as a source of raw material for aggregate production. This often involves the use of explosives, which provokes the formation of cracks. Their presence makes it impossible to obtain large, cuboidal blocks in the future. This situation applies to limestone deposits, which have special decorative features, exceptionally favourable conditions for obtaining blocks or a very limited area of occurrence. Among them there are deposits situated in the Holy Cross Mountains and in the Kraków-Częstochowa Upland such as deposits of Devonian limestones - Bolechowice and Dębnik, Permian conglomerates - Zygmuntówka and Jurassic limestones - Wola Morawicka, Zalesiaki and Raciszyn. There is an urgent need to ensure legal protection of mineral resources of dimension stones with a unique qualities.
7
Content available remote Raport z badań nad zmianami właściwości skał wywołanych zamrozem
PL
Porównano sposób zachowania skał wykorzystywanych do produkcji kruszyw poddanych naprężeniom wywołanym przez krystalizację siarczanu sodu i zamarzającej wody. Wykazano znaczne różnice w szybkości destrukcji i powiązano je z wykształceniem petrograficznym badanych skał.
EN
The rocks of different lithological types used in aggregate production were subjected to stress provoked by crystallization of sodium sulphate and water freezing. The fracture appearance and samples condition were compared to the following properties: water absorptivity, apparent density and ultrasonic waves velocity. It was revealed that progress of rock destruction depends on its petrographical properties.
PL
Przeprowadzono masowe pomiary kształtu i kątów dwuściennych ziarn kilku frakcji kruszywa granitowego, bazaltowego, piaskowcowego i wapiennego, uzyskanego w tym samym urządzeniu kruszącym. Rezultaty analizowano z uwzględnieniem wyników pomiarów orientacji i intensywności płaszczyzn podzielności skał w miejscach pobrania prób. Stwierdzono istnienie zależności pomiędzy udziałem ziaren nieforemnych w kruszywie a intensywnością spękań w różnych zespołach, a także strukturą i teksturą skały. Izometryczne ziarna kruszyw występują najczęściej w skałach o podobnym nasileniu występowania płaszczyzn podzielności poszczególnych zespołów. W drobniejszych frakcjach jest więcej ziaren nieforemnych niż we frakcjach grubszych. Wynika to z rosnącej przewagi wpływu cech teksturalnych nad ciosem wraz z drobnieniem ziaren. Ponadto wykazano związek pomiędzy formą elementu podstawowego, wynikającą z istniejącego w złożu układu spękań, a rozkładem wartości kątów dwuściennych ziaren kruszywa, co również odzwierciedla się w kształcie ziaren.
EN
The aspect (axial) ratios and dihedral angles were measured for a large number of particles of granite, basalt, sandstone and limestone aggregates, prepared in the same crusher. Joints orientation and intensity in the places of sampling were taken into consideration in analysis. It was found that content of irregular (flaky and elongated) aggregate grains is related to the intensity of joint sets observed in the quarry and to the rock structure (eg lamination) and texture (grain and crystal size and shape). Cuboidal grains are usually produced from a rock in which three main joint sets have similar frequency. Irregular grains are more frequent in finer fractions than in coarser ones. This apparently reflects stronger textural control of cracking of the rock when crushed. On the other hand, coarser grains are a result of cracking along joints. Furthermore, it has been proved that dihedral angles of aggregate particles and, therefore their shapes, depend on the shape of basic fracture cell created by the joint system in the rock.
EN
The paper presents results of investigations on the influence of joint and micro-fractures on the shape of a crushed grain - one of the most important parameter of the quality of crushed aggregate. Three structural types of the Jurassic limestone exploited in the Nielepice deposit nearby Kraków (Poland) were analysed. Cuboidal samples of platy and bedded limestones formed as intra-bio-micrite and intra-bio-sparite were subjected to recurrent cycles of mechanical stress and freeze-thaw process with the aim of inducing fractures. Their directions and frequency were determined by the microscopic observation and by the measurements of longitudinal ultrasonic waves velocities. Crushed and fractionated rock material was used in investigation of grain shape. Three diameter of each grain were measured. Calculated ratios of elongation and flatness have been presented on the Zingg diagrams. Generally, grains of the crushed aggregate from Nielepice are flat, the most in the platy limestones. Isometric grains are less frequent in finer fractions. The structure and texture of rock affect significantly the shape of the finest grains. The shape and dihedral angles of aggregate grains have been compared to the elementary fracture cell, which resulted from the intersection of the joint surfaces observed in the quarry. The same shape is reproduced in the subsequent fractions of the grains. Thin sections were cut parallel to the directions of the main joint sets. Their investigation revealed micro-fractures elongated in the same directions. Distances between them range from the micrometers to centimeters. Changes of velocity of longitudinal ultrasonic waves triggered by rock fatigue process correspond with the shapes of grains of various fractions. Pre-existing cracks and their later opening may cause developing of specific shape of the grains. The influence of new fractures on the aggregate quality has been also stated by significant growth of water absorption measured before and after process of rock fatigue. The apparent density difference was smaller.
PL
Artykuł przedstawia wyniki badań nad wpływem ciosu i mikrospękań na właściwości kruszywa rozpatrywanego jako jego kształt. Badaniom poddano trzy odmiany teksturalne wapieni jurajskich eksploatowanych ze złoża Nielepice w pobliżu Krakowa (Polska). Prostopadłościenne próby wapieni płytowych i uławiconych wykształcone jako intra-bio-mikryt i intra-bio-sparyt poddawano wielokrotnym cyklom ściskania i mrożenia w celu wywołania spękań. Kierunki ich pojawiania się oraz częstotliwość określano na podstawie obserwacji mikroskopowych oraz badań prędkości fal ultradźwiękowych w różnych kierunkach. Badania kształtu ziaren kruszywa wykonywano na podstawie materiału pokruszonego w laboratorium i podzielonego na frakcje. Dla każdego ziarna wykonano pomiar długości trzech prostopadłych do siebie osi. Obliczone na ich podstawie współczynniki wydłużenia i spłaszczenia przedstawiono na diagramach Zingga. Generalnie ziarna kruszywa łamanego z Nielepic wykazują spłaszczenie, szczególnie dla wapieni płytowych. Ilość ziaren izometrycznych zmniejsza się w drobniejszych frakcjach. W ziarnach najdrobniejszych na ich kształt wpływa w dużej mierze struktura i tekstura skały. Kształt i dwuścienne kąty ziaren kruszywa porównano z kształtem spękaniowej komórki elementarnej, wynikającym z przecięcia powierzchni spękań ciosowych pomierzonych w wyrobisku. Kształt ten jest powielany wielokrotnie w coraz mniejszych frakcjach. Szlify mikroskopowe zostały wycięte równolegle do kierunków głównych zespołów spękań. Ich badania wykazały obecność mikrospękań rozciągających się w tych kierunkach w odległościach od milimetrów do centymetrów. Tendencja zmian prędkości fal ultradźwiękowych materiału poddawanego męczeniu znajduje swoje odbicie w tendencji zmian kształtu kruszywa określanego dla różnych frakcji. Istnienie założonych spękań i ich późniejsze otwieranie może doprowadzić do powstania ziaren o określonym kształcie. Wpływ pojawiania się nowych spękań na jakość kruszywa został określony także poprzez istotny wzrost nasiąkliwości wagowej skał przed i po procesie ich męczenia. Różnica w gęstości pozornej była mniejsza.
10
PL
W artykule przedstawiono wyniki badań skał użytych we wczesnośredniowiecznych budowlach Krakowa. Analiza zróżnicowania zastosowanego materiału, jego kształtów i wymiarów z uwzględnieniem znajomości budowy geologicznej okolicy miasta i możliwości złożowych w obrębie wychodni rozpoznanych w budowlach skał, pozwala na wnioskowanie o umiejętnościach wykonawców w zakresie obróbki kamienia, jego transportu i metod pozyskiwania. Informacje te są istotne przy ustaleniu sukcesji użycia poszczególnych materiałów, pozwalają też typować miejsca ich wydobycia. Szczegółowe opisy skał w dostępnych murach budowli wykazały obecność wśród nich: dolnokredowych zwięzłych piaskowców i jurajskich wapieni o podzielności cienkopłytowej, dolnokredowych zwięzłych piaskowców o podzielności grubopłytowej, jurajskich wapieni o nieregularnej podzielności i miękkich ciosowych piaskowców z przełomu kredy i paleogenu (istebniańskie). Dwie pierwsze z wymienionych odmian skał występują w najstarszych, przedromańskich budowlach Wawelu, piaskowce zwięzłe o grubopłytowej podzielności zastosowano w murach wawelskiego kościoła św. Gereona i kościoła klasztoru Benedyktynów w Tyńcu. Wapienie o nieregularnej podzielności należą do najwcześniej i najpowszechniej stosowanych materiałów wykorzystywanych zarówno do wykonania fundamentów, jak i wypełnienia wnętrza murów o licach płytkowych. Po opanowaniu obróbki stały się surowcem do wyrobu kształtek prostopadłościennych. Miękkie ciosowe piaskowce pojawiły się jako ostatni materiał kamienny wprowadzony do krakowskiego budownictwa romańskiego. Umożliwiały one pozyskiwanie dużych brył do wyrobu kolumn i płyt nagrobnych. Przeprowadzone analizy wykazały dużą jednorodność w zakresie stosowanych odmian skał i równocześnie wyraźne zróżnicowanie w doborze materiału stosowanego w różnych częściach budowli. Ich najważniejsze fragmenty zawierają najbardziej jednorodny materiał danej odmiany. Od powyższej zasady odbiegają mury najstarszej części klasztoru Dominikanów, co pozwala wnioskować o pochodzeniu kamiennego materiału z różnych budowli zniszczonych wskutek nieznanego dziś kataklizmu. Rekonstrukcje architektoniczne uwzględniające objętość użytego materiału pozwalają na ocenę wielkości wyrobisk potrzebnych do jego uzyskania, a wymiary detali architektonicznych wskazują na wykorzystanie występowania piaskowców istebniańskich w formie odrębnych skałek.
EN
Stones used in early mediaeval buildings in Kraków were investigated. Analysis of diversity of stones used in the buildings, their shape and size, with regard to the geology and resources of the Kraków vicinity, allowed evaluating skills of ancient miners, carriers and stonecutters. It helped considerably in reconstructing of a succession of different stones and sites of their quarrying. The following stone types have been recognized: thin-plated compact sandstone (Carpathian flysch; Lower Cretaceous) and limestone (Upper Jurassic); thick-plated compact sandstone (Carpathian flysch; Lower Cretaceous); massive, irregularly breaking limestone (Upper Jurassic); soft, regularly splitable (dimension) Istebna sandstone (Carpathian flysch; Cretaceous/Paleocene). Thin-plated sandstone and limestone were used in the oldest, pre-Romanesque buildings on the Wawel Hill. Thick-plated limestone was applied in the walls of the Romanesque churche of Wawel’s St. Gereon and in the Benedictines Abbey church in Tyniec. Irregular limestone clumps have been commonly used since the very early stages for both constructing of the foundations and filling interior of the walls faced with slabs and plates. Later, as the stonecutters skills developed, regular blocks and bricks were cut from the massive limestone. The soft Istebna sand-stone appeared the last in the Romanesque buildings. Its thick-bedded deposits yielded large blocks suitable for cutting columns and tombstones. Analysis revealed that various types of the stones were relatively very homogeneous. On the other hand, stones used in different parts of buildings were considerably variable. The only exception are the walls of the oldest part of the Dominicans convent. The stones used there stemmed probably from various, earlier demolished structures. Volume of the stones used in buildings, estimated from the architectonic reconstructions, points to the size of ancient quarries. The largest elements were probably cut from blocks quarried from rocks (tors) or cliffs developed on natural outcrops and easily mined.
11
Content available remote Pochodzenie kamienia z kolumn krypty św. Leonarda na Wawelu
PL
Krypta św. Leonarda stanowi najlepiej zachowany fragment romańskiej Katedry konsekrowanej w r. 1142. Posiada trzy nawy, oddzielone od siebie ośmioma kolumnami, w dwóch rzędach. Trzony tych kolumn wykonane z jednolitych bloków piaskowcowych mają różne, sięgające ponad 40 cm średnice i jednakowe wysokości 187 cm. Są zapewne najstarszymi w Polsce zachowanymi elementami kamiennymi o takiej wielkości. Skład materiału okruchowego, więźba skały, spoiwo, znaczna porowatość, a przede wszystkim bardzo gruboławicowe wykształcenie piaskowców, konieczne dla uzyskania kolumn, pozwalają z dużym prawdopodobieństwem określić opisywany piaskowiec jako istebniański.
EN
The St. Leonard's crypt is the best preserved fragment of Romanesque Cathedral, consecrated in year 1142 on the Wawel Hill. It consists of three naves, separated from each other by eight columns arranged in two rows. Ali shafts, made of homogeneous sandstone blocks, have different diameter of more than 40 centimetres and identical height of 187 centimetres. They are probably the oldest stone elements of such size preserved in Poland. Different size of columns is connected probably with the difficulty of gaining similar blocks big enough to form desirable columns. The most striking ones have been placed close to the alter. Such elements of examined rock as mineral components, texture and structure, cement, high porosity and its very thick-bedded development essential for extraction of columns, lets one to determine it as the Istebna sandstone with high plausibility. Blocks indispensable for making shafts, have been extracted probably from rocky outcrops typical for Istebna beds.
12
PL
Mury romańskich budowli sakralnych na krakowskim osiedlu Salwator zbudowano z wapieni i piaskowców. Najstarsze wzniesiono z prymitywnie obrobionych, niezbyt regularnych, wyłącznie wapiennych kształtek. Późniejsze zawierają bardzo regularne, drobne kształtki wapienne i duże ciosy piaskowcowe, które zastosowano też jako materiał rzeźbiarski we fragmentach portalu. Podobieństwo do zastosowanych materiałów kamiennych i ich obróbki na Wawelu świadczy o ważnej roli budowli salwatorskich.
EN
The walls of Romanesque buildings in the Krakow district Salwator have been constructed from limestone and sandstone. The oldest ones are erected of poorly worked, irregular, limestone moulders only. The younger ones consist of very regular small limestone bricks and big sandstone blocks which have been used also as a sculpting material in fragments of portal. Similarity to stone materials used in the Wawel Castle and resemblance between the way of their processing prove the great importance of the Salwator buildings.
PL
Zorientowane w stosunku do pomierzonych w kamieniołomie płaszczyzn podzielności próby o zróżnicowanych teksturach poddano działaniu naprężeń wywołanych zamrozem i ściskaniem. Zmiany zachodzące w nich oceniano poprzez oznaczenia nasiąkliwości, prędkości przebiegu fal o dużych częstotliwościach, opisy pojawiających się spękań i obserwacje mikroskopowe. Stwierdzono pojawianie się spękań powtarzających pomierzoną orientację i wykorzystujących osłabienia strukturalne i teksturalne skały widoczne w preparatach mikroskopowych. Powodują one wzrost nasiąkliwości i spadek prędkości przebiegu fal. Zakres tych zmian jest różny i przebiega odmienne w różnych typach teksturalnych badanych wapieni.
EN
Measurements of joints orientation in the Jurassic limestone quarry Nielepice have been used to prepare cuboid samples of rocks with determined orientation. They were subjected to various stress conditions under the critical value and repeated freezing. Changes occurred in the material were determined by measurements of water absorption and velocity of longitudinal ultrasonic waves, description of fractures in samples and microscopic slides. it was found. that the range of changes which occurs in the limestone is connected with its lithological type and depends on direction of measurements.
PL
We wczesnośredniowiecznych budowlach współczesnego Krakowa zastosowano kamienne materiały miejscowe: różne odmiany wapieni górnojurajskich, występujących na obszarze Krakowa i w jego najbliższych okolicach oraz piaskowców karpackich, pozyskiwanych w odległości do około 15 km od miasta. Rozwijająca się z czasem umiejętność obróbki powodowała ewolucję w użyciu kamieni. Najstarsze miały naturalną podzielność płytkową lub były nieregularnymi bryłami. Płytki wykorzystywano do wznoszenia lica murów. Z nieregularnych brył wapiennych budowano fundamenty i wypełniano nimi wnętrza murów (technika opus emplectum). Wraz z pierwszymi kamieniołomami i rozwojem metod wydobycia i obróbki kamienia pojawiły się piaskowcowe elementy grubopłytowe (kościół św. Gereona na Wawelu, kościół klasztoru benedyktynów w Tyńcu) i kształtki wapienne (najstarsze kamienne kościoły pod wezwaniem Najśw. Salwatora i św. Wojciecha).'Analiza wielkości kształtek wskazuje, że najmniejsze stosowano w budowlach najważniejszych (katedra " hermanowska ", kościół Najśw. Salwatora). Najważniejsze dla budowniczych murów były właściwości fizykomechaniczne kamienia. Walory dekoracyjne (barwa, uziarnienie) były natomiast wykorzystywane w detalach architektonicznych (np. kolumny w krypcie św. Leonarda). Najstarsze miejsca wydobycia wapieni to najprawdopodobniej szczyt i stoki Wzgórza Wawelskiego. Występująca tam płytkowa odmiana wapienia, łatwa w wydobyciu, była zapewne pierwszym użytym materiałem kamiennym. Inne miejsca to: wzgórze Skałka, Zakrzówek, wschodnia krawędź zrębu Lasku Wolskiego. Piaskowce miękkie, ciosowe, pochodzą z Karpat. Ich źródłem są warstwy środkowogodulskie, warstwy istebniańskie oraz warstwy ciężkowickie. Zwięzłych piaskowców płytowych dostarczały warstwy ligockie i gazowe z terenów położonych na południe od Wieliczki. Kamieniołom na Krzemionkach, pod kościołem św. Benedykta, uważany za jeden z najstarszych w Krakowie, posłużył do próby oszacowania wielkości wydobycia wapienia. Przed 1859 r wydobyto stamtąd około 27 tys. m3 kamienia, a do zakończenia eksploatacji - około 124 tys. m3
EN
Local Stones have been used in the construction of the early mediaeval Krakow buildings (mostly churches): limestone (Upper Jurassic) and Carpathian flysch sandstone (Cretaceous - Paleogene). The stones were exploited within the city limits or in its close vicinity (up to 15 km). Stones, which cracked naturally in plates, were used in early stages of the town development. They were used for making-up external faces of the walls. Gaps between the faces were infilled with irregular stone blocks (technique opus emplectum), which were also used for foundations. Development of the extraction and masonry methods allowed for using thick-p^ac't'ea^^afcałttrmr (e.g.: St. Gereon church, Benedictines church in Tyniec) and regularly shaped limestone plates (e.g.: King Hermans Cathedral, St. Salvator church). The smallest limestone plates were used in the most important churches. Obviously, technical properties of the stone were the main selection criterion for the builders of the walls. Decorative attributes were considered in smaller architectonic elements (e.g.: tombstones and columns). The earliest sites where piaty limestone was extracted are: the Wawel and the Zakrzówek Hills, eastern end of the Lasek Wolski horst. Soft sandstone came from the Carpathian Mts.: middle Godula Beds, Itsebna Beds and Ciężkowice Beds. Hard platy sandstone were extracted from the Lgota and Gaize Beds, located S of Wieliczka. The quarry located on the Krzemionki Hill, considered as one of older within the city limits, was usedjor approximate calculation of the volume of the stone extracted. DEM based on historical and contemporary topographic maps was used. 27,000 mS of the limestone was extracted prior to 1859 and totally 124,000 m3 till the end of the nineteenth century, when the quarry was abandoned.
PL
Surowcowe wykorzystanie skał wymaga ich wydobycia i często też niezbyt skomplikowanych procesów przeróbczych. Urabianie skał materiałami wybuchowymi prowadzi do ujawniania się spękań, co było powodem zaniku możliwości pozyskiwania bloków z wielu niegdyś "blocznych" złóż. Skały przeznaczone dla uzyskania kruszywa po rozkruszeniu w procesie eksploatacji są jeszcze w procesie przeróbki rozdrabniane do odpowiedniej frakcji w różnego typu kruszarkach. W każdej z tych czynności na skały działają bardzo zróżnicowane, bardzo krótkotrwałe pola naprężeń. Znajomość zakresu zmian własności kruszywa w warunkach zmiennych naprężeń powinna być brana pod uwagę przy budowie dróg i szlaków kolejowych, a także w ocenie możliwości wykorzystania kruszyw z recyklingu. W artykule zmiany właściwości oceniono w 13 złożach.
PL
W trakcie badań kamieni wczesnośredniowiecznych budowli Krakowa zwrócono uwagę na podobieństwo materiału użytego do budowy romańskiego kościoła św. Gereona na Wawelu i kościoła klasztoru Benedyktynów w Tyńcu. Są to dosyć zwięzłe, wapniste, porowate piaskowce o zróżnicowanym uziarnieniu i charakterystycznej laminacji. Specyficzny dla nich jest zawsze spory udział fragmentów igieł gąbek oraz spoiwo o zmiennym udziale krzemionki, węglanów i minerałów ilastych. Są to piaskowce karpackie z warstw gazowych, które najbliżej Krakowa odsłaniają się w okolicy Wieliczki. Różne są wymiary piaskowcowych kształtek Użytych w murach obu kościołów. W kościele tynieckim ponadto bardziej staranny jest sposób wykonania naziemnych murów apsyd w porównaniu z murami sąsiadującego prezbiterium, w ktorym można się dopatrzyć ponownego użycia kamienia. Jest wielce prawdopodobne, że kościoł św. Gereona był obsługiwany przez Benedyktynow przed fundacją tynieckiego klasztoru, a analiza materiałow kamiennych pozwala na przypuszczenie, że do budowy klasztoru użyto powtornie materiały kamienne pochodzące z budowli wawelskich. Istotne w powyzszych rozważaniach jest także to, że zarowno budowla wawelska, jak i tyniecka zostały wzniesione na wychodniach wapieni jurajskich, stanowiących typowy materiał kamienny romańskich budowli Krakowa, a mimo to zastosowano w nich piaskowiec.
EN
Investigations on early mediaeval edifices in Krakow revealed striking similarities of building stones used for the construction of romanesque St. Gereon's church on the Wawel hill and the Benedictins abbey church in Tyniec, located ca. 10 km further West. The sandstone used there is moderately compact, calcareous, porous and fine- to coarse grained and reveal very characteristic lamination. Also characteristic is significant content of sponge spicules and matrix rich in silica, carbonates and clay minerals. The sandstone comes from the gaize beds (lower cretaceous), that occur in the vicinity of Wieliczka, just ca. 20 km SE of Krakow. Despite mineral and petrographic similarities, the size of stone bricks used in both edifices varies. Moreover, the walls of the apse in the Tyniec Abbey are built more carefully than walls of the presbytery nearby. This suggests that stones in the presbytery were taken from an older building and applied again. It seems probable that Benedictines had used St. Gereon's church on the Wawel before the Abbey was founded. When the time came for the construction of the Abbey, the stones taken from some Wawel ruined buildings were reused. It is striking, that despite the fact that both edifices are located atop the limestone rock, otherwise very popular building material in the Krakow region, the sandstone (not quite local) was used for their construction.
PL
Przeanalizowano rozmieszczenie złóż kamieni do produkcji naturalnycł kruszyw łamanych względem chronionych obszarów sieci Natura 2000 zgłoszonych przez Ministerstwo Środowiska i zaproponowanych przez, organizacje pozarządowe. 78 spośród tych złóż położonych jest w obrębie obszarów chronionych lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. 44 złoża znajdują się blisko granic obszarów chronionych. Przesunięcie tych granic o kilkadziesiąt do paruset metrów spowoduje zniesienie konfliktu, gdyż złoża te znajdą się poza terenami chronionymi. Pozostałe złoża nie stwarzają takiej możliwości. Ustawa o ochronie przyrody nakłada na użytkowników tych złóż obowiązek analizy oddziaływania na środowisko. Wyniki takiej analizy mogą zmusić eksploatatora do modernizacji technologii wydobycia, przeróbk i transportu kopaliny. Można być pewnym, że, jakkolwiek kosztowne, działania takie będą korzystne nie tylko dla obiektów sieci Natura 2000. W niektórych przypadkach konieczne może się okazać ograniczenie wydobycia czy przeróbki. Znacznie poważniejszych ograniczeń można się spodziewać przy koncesjonowaniu nowych złóż. Nie wydaje się jednak, aby konflikt z siecią mógł być przyczyną zamknięcia czynnego zakładu górniczego.
EN
Location of stone deposits to crushed aggregate in relation areas of the Nature 2000 network, as declared by the Ministry of En Protection and suggested by extragovernmental organisatic studied. 78 deposits are locat limit lines of the protected are; close vicinity. 44 deposits are limit lines of the protected are; the protective area limit lines up to few hundreds of meters in elimination of the conflicts. I deposits would be outside the areas. Other deposits do not chances. The Nature Conserv has put the users of these de obligation to work out an envir impact study. Results of such force the user operating the d modernise the technology of n dressing and handling of the n mineral. Such operations, although costly, shall be advantageous not only objects of the Nature 2000 network However, in some cases, reduction of mining or dressing output can be required. More serious limitation can be granting new concessions for stone deposits. However, a conflict with the Nature 2000 network is nont expected to be a cause to close down any operating mining business.
PL
Natura 2000 to nazwa Europejskiej Sieci Ekologicznej, obejmującej kraje Unii Europejskiej. Obszary te są niezależne od obiektów objętych innymi formami ochrony przyrody, mogą jednak, i często obejmują, część lub całość takich terenów, jak: parki narodowe, rezerwaty przyrody, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Jest to więc nowa kategoria chronionych obiektów przyrodniczych, która - jak należy przypuszczać - stanowi nowy element konfliktu pomiędzy koniecznością pozyskiwania kopaliny i koniecznością chronienia przyrody. W artykule przedstawiono zakres tego konfliktu dla złóż dających możliwości produkcji naturalnych kruszyw łamanych. Artykuł informuje o przebiegu granic Europejskiej Sieci Ekologicznej i położeniu złóż, a także opisuje polskie złoża w obrębie Natura 2000.
PL
Złoża, niezależnie od rodzaju kopaliny, są zwykle oceniane na podstawie kryteriów ekonomicznych: wielkości zasobów i jakości kopaliny. Ocena ta jest używana przy sprzedaży całego złoża lub samej kopaliny. Jest bardzo niewiele przypadków kompleksowej oceny złoża, opartej na klasyfikacji w skali kraju czy regionu. A już zupełnie brak takich ocen, które uwzględniałyby interakcje złoża ze środowiskiem naturalnym. Niniejszy artykuł ukazuje zmiany względnej wartości złóż, spowodowane ograniczeniami środowiskowymi. Przeanalizowano łącznie 47 polskich złóż kamieni budowlanych (blocznych) i do produkcji kruszyw łamanych. Tam, gdzie to było wskazane i możliwe, przy klasyfikacji zastosowano normy UE. "Wartość" złoża określono tu w skali względnej, od 0 (wartość najniższa) do 10 (wartość najwyższa).
PL
Przeanalizowano rozmieszczenie złóż kopalin do produkcji naturalnych kruszyw łamanych względem chronionych obszarów sieci Natura 2000, zgłoszonych przez Ministerstwo Środowiska, jak i zaproponowanych przez organizacje pozarządowe. 78 spośród tych złóż położonych jest w obrębie obszarów chronionych. Stopień tego konfliktu jest różny. 44 z tych złóż znajduje się blisko granic obszarów chronionych. Przesunięcie łych granic o kilkadziesiąt do paruset metrów spowoduje zniesienie konfliktu, gdyż złoża te znajdą się poza terenami chronionymi. Pozostałe złoża nie stwarzają takich możliwości, gdyż znajdują się we wnętrzu obszarów chronionych, z dala od ich granic. Ustawa o ochronie przyrody nakłada na użytkowników tych złóż obowiązek analizy oddziaływania na środowisko. Znaczna liczba złóż położona jest jednak dodatkowo w obrębie obszarów o wyższym statusie ochronnym, np. parki narodowe, rezerwaty przyrody czy parki krajobrazowe. Eksploatatorzy tych złóż napotykają na znacznie bardziej istotne ograniczenia. Eksploatacja odkrywkowa kopalin skalnych nie pozostaje jednak w istotnym konflikcie z obszarami chronionymi sieci Natura 2000.
EN
Locations of the deposits of rocks for the production of the natural crushed aggregates have been analyzed on a background of the protected objects of the network Nature 2000 (SCI and SPA). The both types of the protected areas have been considered: suggested by the government and by the NGO. 78 of nil deposits of this kind are located within the protected areas and therefore arc in a conflict with them. However, 44 of these deposits lie within a distance of few tens to few hundreds of meters from the borders of the protected areas. Moving the borders would allow lifting the conflict. Remaining deposits cannot be "relocated" in such a way. In addition, many of them are located within protected areas of much higher grade of protection than Nature 2000, e.g. national parks or landscape protection areas. Operators of such deposits will meet substantial restrictions. Generally, it does not seem that open-pit excavation of stones will create a serious threat for the Nature 2000 protected objects.
first rewind previous Strona / 2 next fast forward last
JavaScript jest wyłączony w Twojej przeglądarce internetowej. Włącz go, a następnie odśwież stronę, aby móc w pełni z niej korzystać.