Wyniki wyszukiwania - BazTech

1

Tritlenek diboru - frakcja wdychalna. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Daragó Adam, Stragierowicz Joanna

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 2 (124)

107-125

PL

Tritlenek diboru (B2O3) jest bezwonną, lekko gorzką substancją, która w temperaturze otoczenia występuje w postaci bezbarwnych, półprzezroczystych grudek lub twardych białych kryształów. Tritlenek diboru reaguje powoli z wodą, w wyniku czego powstaje kwas borowy. Brak jest danych dotyczących toksyczności związku dla ludzi. W badaniach pracowników zakładów przetwórstwa boraksu narażonych na pyły zawierające tritlenek diboru przez okres 11 lat stwierdzono jedynie zwiększone podrażnienie nosa, oczu i gardła. Późniejsze badania z udziałem tej samej grupy pracowników nie wykazały żadnego negatywnego wpływu 7-letniego narażenia na funkcje płuc. Jedyne opisane w literaturze badanie długoterminowe (do 23 tygodni) narażenia szczurów i psów drogą inhalacyjną na wyższe stężenia tritlenku diboru również nie wykazało żadnych objawów toksyczności ogólnoustrojowej oraz żadnych zmian w ocenie histopatologicznej narządów i tkanek. Brak jest danych na temat skutków odległych wywoływanych przez tritlenek diboru, przy czym powstający w obecności wody kwas borowy nie indukował mutacji w testach in vitro i in vivo. Kwas borowy nie wykazywał potencjału rakotwórczego u myszy. Krytycznym działaniem kwasu borowego był wpływ na płodność i rozwój szczurów, skutku tego nie potwierdzono dla tritlenku diboru w badaniach na szczurach narażanych inhalacyjnie. Ze względu na niską toksyczność ostrą u zwierząt laboratoryjnych (mediany dawek śmiertelnych ˃3000 mg/kg mc.) oraz brak objawów toksyczności w eksperymentach podprzewlekłych proponuje się przyjęcie wartości NDS na poziomie 5 mg/m3 dla frakcji wdychalnej ze względu na potencjalne szkodliwe działanie boru na rozrodczość, co stanowi dwukrotne pomniejszenie wartości NDS dla pyłów niesklasyfikowanych. Ze względu na potencjalne działanie szkodliwe na rozrodczość proponuje się także zastosować oznakowanie symbolem „Repr. 1B”.

EN

Boron trioxide (B2O3) is an odorless, slightly bitter substance that occurs at ambient temperature in the form of colorless, translucent lumps or hard, white crystals. Boron trioxide reacts slowly with water to form boric acid. There is no data on the toxicity of compound in humans. In studies of employees of borax processing plants exposed to dust containing boron trioxide for 11 years, only increased irritation of the nose, eyes and throat was found. Later studies on the same group of employees did not show any negative effects of 7-year exposure on lung function. The only long-term study (up to 23 weeks) of inhalation exposure of rats and dogs to higher concentrations of boron trioxide, available in the literature, also did not show any signs of systemic toxicity or any changes in the histopathological assessment of organs and tissues. There is no data on the long-term effects caused by boron trioxide, while boric acid formed in the presence of water did not induce mutations in in vitro and in vivo tests. Boric acid did not show carcinogenic potential in mice. The critical effect of boric acid was its effect on fertility and development in rats, this effect was not confirmed for boron trioxide in studies on rats exposed by inhalation. Due to the low acute toxicity in laboratory animals (median lethal doses of >3000 mg/kg/bw) and the lack of toxicity symptoms in subchronic experiments, it is proposed to adopt the MAC value at the level of 5 mg/m3 for the inhalable fraction, which is a two-fold reduction of the MAC value for dusts not classified due to the potential harmful effect of boron on reproduction. Due to the potential harmful effect on reproduction, it is proposed to use the “Repr. 1B” symbol.

2

Kwas chlorowy(I) (kwas podchlorawy). Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Klimecka Agnieszka, Szczęsna Dorota, Jurewicz Joanna

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 1 (123)

5-25

PL

Kwas chlorowy(I) (HOCl) jest bardzo słabym kwasem. Istnieje tylko w roztworze wodnym, powstaje w wyniku reakcji chloru z wodą. Kwasu chlorowego(I) nie można otrzymać w czystej postaci, najczęściej występuje w postaci roztworu aktywnego chloru, czyli jako mieszanina równowagowa Cl2, kwasu chlorowego(I) i chloranu(I) sodu. Skład tego roztworu zależy od pH i temperatury. W Polsce nie określono dotychczas wartości NDS dla kwasu chlorowego(I). Dokumentację opracowano w związku ze zgłoszeniem od Centrum Inżynierii Biomedycznej Wojskowej Akademii Technicznej (WAT). Wartość dopuszczalną dla kwasu chlorowego(I) proponuje się ustalić w odniesieniu do chloru. Zaproponowano przyjęcie wartości NDS dla kwasu chlorowego(I) analogiczną jak dla chloru i wyrażoną jako chlor. Zaproponowana wartość NDS dla kwasu chlorowego(I) to 0,7 mg/m3 jako chlor (0,24 ppm jako chlor). Ze względu na przyjęcie wartości NDS w odniesieniu do chloru, proponuje się przyjąć również wartość NDSCh dla kwasu chlorowego(I) równą 1,5 mg/m3 jako chlor (0,52 ppm jako chlor). Ponieważ kwas chlorowy(I) jest słabym kwasem (słabo dysocjuje w roztworze wodnym) i jest mało lotny, będzie mógł występować w powietrzu jedynie jako aerozol wodnego roztworu. Kwas chlorowy(I) jest słabym kwasem występującym w równowadze z innymi formami aktywnego chloru, a osiągnięcie wysokich stężeń w roztworze jest niemożliwe, dlatego nie jest uzasadnione oznakowanie związku jako substancja drażniąca/żrąca. Nie ma podstaw do wyznaczenia wartości DSB ani do oznakowania związku notacją „skóra”.

EN

Chloric(I) acid (hypochlorous acid) is a very weak acid. It exists only in aqueous solution, and is formed by the reaction of chlorine with water. Chloric(I) acid cannot be obtained in pure form, it occurs most often in the form of an active chlorine solution, i.e. as an equilibrium mixture of Cl2, chloric(I)acid and sodium chlorate(I). The composition of this solution depends on pH and temperature. In Poland, the MAC value for chloric(I) acid has not yet been determined. The documentation was developed in connection with the request of the Biomedical Engineering Center of the Military University of Technology (WAT). The limit value for chloric(I) acid is proposed to be established in relation to chlorine. It is proposed to adopt the MAC value for chloric(I) acid analogous to that for chlorine and expressed as chlorine. The proposed MAC value for chloric(I) acid is 0.7 mg/m3 as chlorine (0.24 ppm as chlorine). Due to the adoption of the MAC value in relation to chlorine, it is also proposed to adopt the STEL value for chloric(I) acid equal to 1.5 mg/m3 as chlorine (0.52 ppm as chlorine). Since chloric(I) acid is a weak acid (it dissociates poorly in aqueous solution) and is not very volatile, it will only be able to occur in the air as an aerosol of an aqueous solution. Chloric(I) acid is a weak acid that exists in equilibrium with other forms of active chlorine, and because it is impossible to achieve high concentrations in solution, it is not justified to label the compound as an irritant/corrosive. There is no basis for determining Biological Exposure Index (BEI) or labeling the compound with the “Skin” notation.

3

Diizocyjaniany w przeliczeniu na NCO. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Szymańska Jadwiga, Bruchajzer Elżbieta, Frydrych Barbara

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 3 (125)

5-75

PL

Diizocyjaniany to związki organiczne zawierające dwie grupy funkcyjne o wzorze NCO. Substancje te jako główne składniki poliuretanu mają różnorodne zastosowania. Uczulenie i astma należą do głównych niepożądanych objawów klinicznych związanych z narażeniem na izocyjaniany zarówno po ostrej, jak i długotrwałej ekspozycji. Obserwacje u ludzi nie pozwalają na ocenę różnic w sile działania pomiędzy różnymi diizocyjanianami. Na podstawie aktywności grupy NCO można założyć wspólny mechanizm działania dla wszystkich diizocyjanianów. Obecnie żaden diizocyjanian nie ma zharmonizowanej klasyfikacji jako mutagen. W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono, aby diizocyjaniany wykazywały działanie embriotoksyczne i teratogenne oraz miały toksyczny wpływ na rozrodczość i rozwój potomstwa. Związki TDI, 2,4-TDI, 2,6-TDI (diizocyjanian toluenu) oraz 4,4′-MDI, 2,4′-MDI i 2,2′-MDI (diizocyjanian metylenodifenylu) zaliczono do grupy Carc. 2 (możliwy kancerogen dla ludzi) ze zwrotem H351: Podejrzewa się, że powoduje raka. W Polsce obowiązują wartości NDS dla kilku diizocyjanianów. Proponowana wartość normatywu higienicznego dotyczy grupy diizocyjanianów, ponieważ mają one wspólny mechanizm wywoływania reakcji nadwrażliwości. ECHA uważa, że właściwe jest ustalenie normatywu na podstawie stężenia grupy NCO. Proponuje się przyjąć stężenie 0,006 mg NCO/m3 za wartość NDS oraz stężenie 0,012 mg/m3 za wartość NDSCh dla diizocyjanianów mierzonych jako NCO, z notacją „A” - substancja o działaniu uczulającym na skórę i drogi oddechowe oraz „Skóra” - możliwy znaczny udział narażenia przez skórę w ogólnym obciążeniu ciała. Proponowany jest okres przejściowy do 31 grudnia 2028 r., w okresie przejściowym należy stosować dopuszczalną wartość narażenia zawodowego wynoszącą 10 mg NCO/m3 oraz wartość krótkoterminową narażenia wynoszącą 20 mg NCO/m3.

EN

Diisocyanates are organic compounds containing two functional groups with the formula NCO. These substances, as the main components of polyurethane, are used in various fields. Allergies and asthma are among the main adverse clinical symptoms associated with exposure to isocyanates, both after acute and long-term exposure. Observations in humans do not allow for the assessment of differences in potency between different diisocyanates. Based on the activity of the NCO group, a common mechanism of action can be assumed for all diisocyanates. Currently, no diisocyanate has a harmonized classification as a mutagen. Animal studies have not shown diisocyanates to exhibit embryonic or teratogenic effects, nor to have toxic effects on reproduction or development of offspring. The compounds TDI, 2,4-TDI, 2,6-TDI (toluene diisocyanate), and 4,4′-MDI, 2,4′-MDI, 2,2′-MDI (methylenediphenyl diisocyanate) are classified as Carc. 2 (possible human carcinogen) with the phrase H351 (suspected of causing cancer). In Poland, OEL values apply to several diisocyanates. The proposed hygiene limit value applies to the diisocyanate group because they share a common mechanism for inducing hypersensitivity reactions. ECHA believes that establishing a limit based on the NCO concentration is appropriate. It is proposed to use a concentration of 0.006 mg NCO/m3 as the OEL value and a concentration of 0.012 mg/m3 as the STEL value for diisocyanates measured as NCO, with the notation „A” - a substance with skin and respiratory sensitization effects, and „Skin” - a possible significant contribution of dermal exposure to the overall body burden. A transition period is proposed until December 31, 2028 - during this transition period, the occupational exposure limit value of 10 mg NCO/m3 and the short-term exposure limit value of 20 mg NCO/m3 should be applied.

4

Butan-1-ol. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Klimczak Michał, Kilanowicz Anna

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 2 (124)

79-105

PL

Butan-1-ol jest bezbarwną cieczą o nieprzyjemnym zapachu, która jest wykorzystywana głównie do produkcji estrów i eterów butylowych, produkcji żywic mocznikowo-formaldehydowych i melamino-formaldehydowych oraz jako rozpuszczalnik. W Polsce narażenie na butan-1-ol występuje głównie w przemyśle tekstylnym i meblowym drogą inhalacyjną oraz przez skórę. Butan-1-ol podlega w organizmie przemianom metabolicznym do aldehydu, a następnie kwasu butylowego. Końcowym produktem jego przemian w organizmie jest dwutlenek węgla wydalany z powietrzem wydechowym. Butan-1-ol jest związkiem o niskiej toksyczności ostrej. U osób narażonych zawodowo wykazuje działanie drażniące na oczy i drogi oddechowe, w wysokich stężeniach może działać neurotoksycznie. Związek nie wykazuje działania mutagennego ani genotoksycznego. Nie znaleziono danych na temat działania rakotwórczego butan-1-olu. Dane eksperymentalne z badań toksyczności rozwojowej nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie działania fetotoksycznego butan-1-olu. Do wyznaczenia wartości NDS można podejść w trojaki sposób, tj. wykorzystując dane z kilkuletnich obserwacji u ludzi, doświadczeń toksyczności podprzewlekłej wykonanych na szczurach, jak i na podstawie wyznaczonej dla myszy wartości RD50. Z przeprowadzonych obliczeń uzyskano odpowiednio wartości: 77 mg/m3; 38,5 mg/m3 oraz 55,8 mg/m3. Ponieważ wartości te są na zbliżonym poziomie do obowiązującej obecnie wartości NDS proponuje się pozostawienie wartości NDS dla butan-1-olu na poziomie 50 mg/m3 (16 ppm). Ze względu na fakt, że butan-1-ol wykazuje właściwości drażniące u ludzi na oko i drogi oddechowe, zaproponowano wartość NDSCh na poziomie 100 mg/m3 (32 ppm) oraz adnotację „I” - substancja o działaniu drażniącym. Zaproponowano oznaczanie butan-1-olu w moczu jako markera monitoringu biologicznego. Proponuje się przyjąć wartość DSB dla butan-1-olu na poziomie 1,8 mg butan-1-olu/g kreatyniny w moczu pracowników pobranym po zakończeniu zmiany roboczej. Wchłanianie butan-1-olu przez skórę może być tak samo istotne, jak przy narażeniu drogą oddechową, stąd zaproponowano adnotację „skóra”. Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia zdrowia oraz bezpieczeństwa i higieny pracy będące przedmiotem badań z zakresu nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

EN

Butan-1-ol is a colourless liquid with an unpleasant odour, used mainly in the production of butyl esters and ethers, urea/ formaldehyde and melamine/formaldehyde resins and as a solvent. In Poland, exposure to butan-1-ol occurs through respiratory system and skin, mainly in the textile and furniture industry. Butan-1-ol is metabolised in the body to butyralde hyde, then to butyric acid and eventually to carbon dioxide exhaled with air. Butan-1-ol has a relatively low acute toxicity. In occupational exposure causes eye and respiratory track irritation, but high concentrations may be neurotoxic. Butan-1-ol is not a mutagenic or genotoxic agent in experimental studies. There are no data on its carcinogenicity. Results of developmental toxicity studies do not clearly indicate a fetotoxic effect of butan-1-ol. The MAC value can be based on data from observations in humans, subchronic toxicity studies performed on rats or the RD50 values for mice. The calculations results in values of 77 mg/m3; 38.5 mg/m3 and 55.8 mg/m3, respectively. As these values are at a similar level to the current MAC, it is proposed to maintain existing MAC value of 50 mg/m3 (16 ppm). As butane-1-ol can cause eye and respiratory irritation in humans, a STEL value of 100 mg/m3 (32 ppm) and the annotation ‘I’ (irritant) is recommended. 1.8 mg butan-1-ol/g creatinine in urine collected after the end of the work shift was proposed as the BEI value. Dermal absorption of butan-1-ol may be as important as inhalation exposure, hence the annotation ‘skin’ was proposed. This article discusses the problems of occupational safety and health, which are covered by health sciences and environmental engineering.

5

1,4-Dioksan. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Daragó Adam, Klimczak Michał

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 3 (125)

75-119

PL

1,4-Dioksan jest łatwopalną cieczą stosowaną w przemyśle jako rozpuszczalnik farb, lakierów, tworzyw sztucznych i pochodnych celulozy. Narażenie na ten związek w Polsce jest niewielkie. Ostra toksyczność 1,4-dioksanu u ludzi i zwierząt doświadczalnych jest niska. W warunkach narażenia powtarzanego, zwłaszcza przewlekłego, w wysokich stężeniach lub dawkach 1,4-dioksan uszkadza wątrobę i nerki (toksyczne działanie układowe). Związek działa drażniąco na błony śluzowe. 1,4-Dioksan uznawany jest za związek niewykazujący działania mutagennego i genotoksycznego. U gryzoni działa kancerogennie, indukując głównie nowotwory błony śluzowej nosa, wątroby, nerek. Za podstawę ustalenia wartości NDS dla 1,4-dioksanu przyjęto badania Kasaiego i in. (2009). Za skutek krytyczny przyjęto działanie toksyczne na nerki (powiększenie jąder komórkowych w kanalikach nerkowych u 40% zwierząt). Skutki związane z wątrobą (martwica okołozrazikowa) pojawiały się już przy najniższym stężeniu, ale były statystycznie istotne dopiero w grupie narażonej na najwyższe stężenie 1,4-dioksanu. Ostatecznie wartość 180 mg/m3 została uznana za LOAEC dla wszystkich punktów końcowych dotyczących skutków ogólnoustrojowych. Wartość NDS równą 7,3 mg/m3 (2 ppm) obliczono przy zastosowaniu łącznego współczynnika niepewności UF równego 24. Zaproponowana wartość NDS dla 1,4-dioksanu powinna zabezpieczyć pracowników zarówno przed działaniem układowym związku, działaniem drażniącym jak i działaniem rakotwórczym. Biorąc pod uwagę działanie drażniące 1,4-dioksanu na błony śluzowe nosa, proponuje się także wartość NDSCh na poziomie 22 mg/m3 (6 ppm) w celu zabezpieczenia pracowników przed możliwością występowania stężeń pikowych. Proponuje się przyjąć DSB na poziomie 45 mg HEAA w moczu/g kreatyniny. Biorąc pod uwagę bardzo prawdopodobny wkład ekspozycji skórnej w całkowitą absorpcję 1,4-dioksanu, zaproponowano notację „skóra”, a ze względu na działanie rakotwórcze przypisanie notacji „Carc. 1B”.

EN

1,4-Dioxane is a flammable liquid used in industry as a solvent for paints, varnishes, plastics and cellulose derivatives. Exposure to this compound in Poland is low. The acute toxicity of 1,4-dioxane in humans and experimental animals is low. In conditions of repeated exposure, especially chronic, in high concentrations or doses, 1,4-dioxane has a systemic toxic effect, damaging the liver and kidneys. The compound is irritating to mucous membranes. 1,4-Dioxane is considered to be a compound that does not exhibit mutagenic and genotoxic effects. In rodents, it is carcinogenic, mainly inducing tumors of the nasal mucosa, liver, kidneys. The OEL value for 1,4-dioxane was based on the results of studies conducted by Kasai et al. (2009). The critical effect was considered to be toxic effects on the kidneys (enlargement of cell nuclei in renal tubules in 40% of animals). Effects related to the liver (perilobular necrosis) appeared even at the lowest concentration, but were statistically significant only in the group exposed to the highest concentration of 1,4-dioxane. Ultimately, the value of 180 mg/m3 was considered the LOAEC for all endpoints related to systemic effects. The OEL value of 7.3 mg/m3 (2 ppm) was calculated using the combined uncertainty factor UF of 24. The proposed OEL value for 1,4-dioxane should protect workers against both the systemic effects of the compound, irritant effects and carcinogenic effects. Considering the irritating effect of 1,4-dioxane on the nasal mucosa, the OELV value of 22 mg/m3 (6 ppm) is also proposed to protect workers from the possibility of peak concentrations. It is also proposed to adopt the BEI of 45 mg HEAA in urine/g creatinine. Considering the very likely contribution of dermal exposure to the total absorption of 1,4-dioxane, the notation „skin” has been proposed and, due to the carcinogenic effect, the notation Carc. 1B has been assigned.

6

1,2,3-Trichloropropan. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Kucharska Małgorzata

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2025

|

Nr 1 (123)

27-65

PL

1,2,3-Trichloropropan (TCP) to bezbarwna lub jasnożółta ciecz, słabo rozpuszczalna w wodzie, o słodkim, wyraźnym zapachu. Substancja wytwarzana jest głównie jako produkt uboczny lub pośredni przy produkcji innych związków chloroorganicznych i nie występuje naturalnie w środowisku. Obecnie TCP jest stosowany jako surowiec lub półprodukt w syntezie innych substancji chemicznych. W warunkach narażenia zawodowego kontakt z 1,2,3-trichloropropanem może nastąpić poprzez układ oddechowy i skórę. Dane dotyczące ostrej toksyczności TCP u ludzi po narażeniu drogą pokarmową i inhalacyjną wskazują na hepato- i neurotoksyczne działanie substancji. Substancja działa też drażniąco na oczy, górne drogi oddechowe i skórę. Badania na zwierzętach wskazały na zwiększenie liczby zachorowań na raka o różnym umiejscowieniu, a także upośledzenie płodności samic. 1,2,3-Trichloropropan prawie całkowicie wchłania się z przewodu pokarmowego i szybko jest rozprowadzany po całym organizmie. Związek jest metabolizowany w wątrobie i wydalany w postaci metabolitów głównie z moczem, częściowo z wydychanym powietrzem i w kale. Za skutek krytyczny działania 1,2,3-trichloropropanu przyjęto przerost dróg żółciowych, który można uznać za wczesny objaw rakotwórczości. Wyliczenia wartości NDS oparto na wynikach dwuletniego badania toksyczności przewlekłej i rakotwórczości prowadzonym na szczurach narażanych drogą pokarmową. Przyjęta wartość NDS na poziomie 0,16 mg/m3 powinna zabezpieczyć pracownika przed działaniem układowym, a jednocześnie ryzyko pojawienia się nowotworu jamy ustnej pozostaje na tolerowanym poziomie 1,3×10-3. Brak było podstaw do przyjęcia najwyższego dopuszczalnego stężenia chwilowego (NDSCh) i wartości dopuszczalnego stężenia w materiale biologicznym (DSB). Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia zdrowia oraz bezpieczeństwa i higieny pracy, będące przedmiotem badań z zakresu nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

EN

1,2,3-Trichloropropane (TCP) is a colourless or light yellow liquid, slightly soluble in water, with a sweet, distinct odor. The substance is mainly produced as a by-product or intermediate in the production of other organochlorine compounds and does not occur naturally in the environment. Currently, TCP is used as a raw material or intermediate in the synthesis of other chemicals. Under occupational exposure conditions, contact with 1,2,3-trichloropropane may occur through the respiratory system and skin. Data on the acute toxicity of TCP in humans after oral and inhalation exposure indicate hepatoand neurotoxic effects of the substance. The substance is also irritating to the eyes, upper respiratory tract and skin. Animal studies have shown an increase in cancers of various locations, as well as impaired female fertility. 1,2,3-Trichloropropane is almost completely absorbed from the gastrointestinal tract and is quickly distributed throughout the body. The compound is metabolized in the liver and excreted as metabolites mainly in urine, partly in exhaled air and feces. The critical effect of 1,2,3-trichloropropane was considered to be hypertrophy of the bile ducts, which can be considered as an early sign of carcinogenicity. The calculations MAC value was based on a 2-year chronic toxicity and carcinogenicity study conducted on rats exposed via oral route. The adopted MAC-TWA value of 0.16 mg/m33 should protect the employee from systemic effects, while the risk of oral cancer remains at a tolerable level of 1.3×10-3. There was no basis for adopting the maximum permissible instantaneous concentration (MAC-STEL) or the Biological Exposure Index (BEI). This article discusses the problems of occupational safety and health, which are covered by health sciences and environmental engineering.

7

Drosophila melanogaster as a model organism for nanoparticle toxicity research

Łakomy Weronika, Myślińska Maria, Tarnawska Ewa, Kulig Karolina, Owczarzy Aleksandra, Rogóż Wojciech, Maciążek-Jurczyk Małgorzata

Engineering of Biomaterials

|

2025

|

vol. 28, no. 173

art. no. 2

EN

Nanotechnology is a rapidly developing interdisciplinary field that combines branches of science such as engineering, physics, chemistry, biology, computer science, biotechnology, medicine, and pharmacy. Due to the rapid growth of interest in nanotechnology, new methods are needed to study the effects of nanoparticles on living organisms. In combination with in vitro and in vivo studies on vertebrate animals, valuable research data can be obtained through in vivo studies on invertebrates. Drosophila melanogaster (D. melanogaster), widely known as the fruit fly, has long been a cornerstone of genetic and developmental biology research. Its popularity owes to the short life cycle and approximately 13,600 genes, many of which are homologous to human genes. In recent years, the use of D. melanogaster has also been extended to the rapidly growing scientific field of nanotechnology. As a model organism, D. melanogaster offers a unique combination of genetic tractability and conservativeness of biological pathways, making it an ideal candidate for studying the biological impacts of nanoparticles. This article discusses the types of nanoparticles as a drug delivery system, one of their classifications, and use in pharmacy. It also reviews the growing role of D. melanogaster in nanoparticle research, highlighting its potential to provide insights mainly into nanoparticle toxicity, biodistribution, and therapeutic applications.

8

Czy specjacja pierwiastków w wodzie ma sens? Część VIII - Formy chemiczne selenu w wodzie

Rychlewski Paweł, Zembrzuska Joanna, Kamgar Elham, Różańska Maria

Technologia Wody

|

2024

|

Nr 4 (86)

52-56

PL

Selen (Se) jest niemetalem charakteryzującym się występowaniem różnych odmian alotropowych. Pierwiastek ten odgrywa ważną rolę w procesach metabolicznych organizmów żywych, gdzie odpowiedzialny jest za prawidłowy rozwój mózgu, dezaktywację wolnych rodników, prawidłową syntezę testosteronu oraz namnażanie i rozwój plemników. Zarówno nadmiar jak i nie domiar selenu w diecie prowadzi do objawów niepożądanych ze strony układu nerwowego, hormonalnego czy sercowo-naczyniowego. Pierwiastek ten jest wykorzystywany w przemyśle szklarskim, metalurgicznym oraz elektronicznym jako zamienni! toksycznego ołowiu. Pomimo licznych zastosowań pozyskiwanie Se jest trudne, z uwagi na fakt, że nie istnieją rudy selenu, a stanowi on jedynie zanieczyszczenie w rudach niektórych metali.

EN

Selenium (Se) is a non-metal characterized by the occurrence of various allotropic forms. This element plays a significant role in the metabolic processes of living organisms, where it is responsible for the proper development of the brain, deactivation of free radicals, proper synthesis of testosterone and the multiplication and development of sperm. Both excess and de efficiency of selenium in the diet leads to adverse symptoms from the nervous, hormonal or cardiovascular systems. For anthropological applications, selenium is used in the glass, metallurgical and electronics Industries as a replacement for toxic lead Despite its numerous applications, obtaining Se is difficult due to the fact that there are no selenium ores, and it is only a contaminant in the ores of some metals.

9

Mycotoxins in cereal grain as a result of infection of cereals by Fusarium fungi

Różewicz Marcin

Polish Technical Review

|

2024

|

No. 1

8--13

EN

Fungal diseases are an important factor limiting the yield of cereals, but also reduce, the quality of the grain obtained. Fungi of the genus Fusarium are among the most important pathogens and cause, among other things, fusarium head blight. Their particular harmfulness lies not only in the reduction of yield, but also in their production of harmful metabolites called mycotoxins. Mycotoxins are defined as harmful substances produced as secondary metabolites by mould fungi. The problem of mycotoxin contamination of cereal grains relates to their high harmfulness to humans and animals. This is due to the fact that cereals are an essential raw material in the production of human food and animal feed. Infection by Fusarium fungi and is determined by a number of factors, the main ones being weather conditions during ear formation, grain formation and harvesting. One of the most important methods of preventing mycotoxin formation is fungicide protection of cereals. The aim of this paper is to discuss the problems associated with fusarium head blight and its effects associated with mycotoxins, the factors determining their synthesis, mechanisms of prevention and the impact of their content in grain and feed on animal health and productivity.

PL

Choroby grzybowe są ważnym czynnikiem ograniczającym plonowanie zbóż, ale także obniżają jakość uzyskiwanego ziarna. Wśród licznych patogenów roślin zbożowych jednymi z ważniejszych są grzyby z rodzaju Fusarium, które powodują m.in. fuzariozę kłosów. Szczególna ich szkodliwość polega nie tylko na obniżeniu plonowania, ale także produkcji przez nie szkodliwych metabolitów nazywanych mykotoksynami. Pod pojęciem mykotoksyny definiuje się szkodliwe substancje, powstające, jako drugorzędne (wtórne) metabolity produkowane przez grzyby pleśniowe. Ważność problematyki dotyczącej skażenia ziarna zbóż mykotoksynami związana jest z ich wieloaspektowym toksycznym wpływem na organizmy ludzi i zwierząt. Wynika to z faktu, że zboża stanowią podstawowy surowiec w produkcji żywności dla ludzi oraz pasz dla zwierząt. Porażenie przez grzyby Fusarium uwarunkowane jest wieloma czynnikami, przy czym za główne uznaje się warunki pogodowe w trakcie wykształcania kłosów i ziarna. Jedną z ważniejszych metod zapobiegającą tworzeniu mikotoksyn jest ochrona fungicydowa zbóż. Celem niniejszej pracy jest omówienie problematyki związanej występowaniem fuzariozy kłosów oraz ich skutków związanych z występowaniem mykotosyn, czynników warunkujących ich syntezę, mechanizmów zapobiegania oraz wpływu ich zawartości w ziarnie i paszy na zdrowie i produkcyjność zwierząt.

10

Sztuczne włókna mineralne, z wyjątkiem ogniotrwałych włókien ceramicznych - włókna respirabilne. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Bruchajzer Elżbieta, Szymańska Jadwiga, Frydrych Barbara

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2024

|

Nr 2 (120)

5-75

PL

Sztuczne włókna mineralne (man-made mineral fibers - MMMF) charakteryzują się dobrymi właściwościami izolacyjnymi. Stosowane są jako zamienniki azbestu. Sztuczne włókna szkliste (man-made vitreous fibers - MMVF) to nieorganiczne materiały włókniste produkowane ze szkła, skał, minerałów, żużla i przetworzonych tlenków nieorganicznych. Narażenie zawodowe w Polsce na wartości powyżej 10% NDS dotyczy kilkuset osób. Żadna z nich nie była eksponowana na stężenia przekraczające wartość NDS, tj. 1 włókno/cm3. O toksyczności MMMF decyduje długość włókien, ich średnica i biotrwałość. Sztuczne włókna mineralne działają drażniąco na skórę, oczy i drogi oddechowe. Gromadzą się w płucach i powodują stany zapalne, zwłóknienia, zmiany proliferacyjne. Z badań epidemiologicznych wynika, że zależność występowania raka płuca od narażenia na MMMF nie jest jednak jednoznaczna. Zmianom takim może sprzyjać palenie tytoniu. U zwierząt narażanych inhalacyjnie zdolności organizmu do oczyszczania płuc są znaczne. Po wstrzyknięciu włókien do tchawicy lub jamy otrzewnej częstość występujących u zwierząt lokalnych międzybłoniaków zależała od podanej dawki. Nie ma podstaw do zmiany obowiązującej w Polsce wartości NDS dla respirabilnych sztucznych włókien mineralnych (z wyjątkiem ogniotrwałych włókien ceramicznych), która wynosi 1 włókno/cm3. Brakuje podstaw do wyznaczenia wartości NDSCh, NDSP i DSB. Z uwagi na trudne do interpretacji dane epidemiologiczne dotyczące ewentualnego działania rakotwórczego proponuje się dodać oznakowanie „Carc. 2” (substancja, którą rozpatruje się jako rakotwórczą dla człowieka) oraz „I” ze względu na działanie drażniące na skórę.

EN

Man-made mineral fibers (MMMF) have good insulating properties. They are used as replacements for asbestos. Man-made vitreous fibers (MMVF) are inorganic fibrous materials produced from glass, rocks, minerals, slag and processed inorganic oxides. Occupational exposure in Poland to values above 10% of the MAC affects several hundred people. None of them have been exposed to concentrations above the MAC value of 1 fiber/cm3 . The toxicity of MMMF is determined by the length of the fibers, their diameter and biopersistence. Man-made mineral fibers are irritating to the skin, eyes and respiratory tract. They accumulate in the lungs, causing inflammation, fibrosis, and proliferative changes. Based on epidemiological studies, however, the relationship of lung cancer incidence to MMMF exposure is not clear. Such changes may be promoted by smoking. After animal inhalation exposure, the body’s ability to clear the lungs is considerable. After injection into the trachea or peritoneal cavity, the incidence of local mesothelioma in animals depended on the dose administered. There is no basis for changing the applicable Polish MAC value for respirable artificial mineral fibers (except refractory ceramic fibers), which is 1 fiber/cm3 . There is no basis for determining the values of the STEL, TLV-C and BEI. Due to epidemiological data on possible carcinogenicity that are difficult to interpret, it is proposed to add the label “Carc. 2” (a substance that is considered a human carcinogen) and “I” for skin irritation.

11

N-Nitrozodietyloamina. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Szymańska Jadwiga, Frydrych Barbara, Bruchajzer Elżbieta

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2024

|

Nr 3 (121)

5-51

PL

N-Nitrozodietyloamina (NDEA) jest żółtą, oleistą cieczą, wrażliwą na światło. Do źródeł narażenia na nitrozoaminy (w tym NDEA) zaliczamy: tytoń, wyroby gumowe, kosmetyki, pestycydy i niektóre farmaceutyki. Najwyższe poziomy narażenia zawodowego na nitrozoaminy dotyczą przemysłu gumowego. W Polsce w 2021 r. liczba osób narażonych zawodowo na N-nitrozodietyloaminę wynosiła 49 (w 6 zakładach pracy). Działanie mutagenne i genotoksyczne N-nitrozodietyloaminy obserwowano zarówno w warunkach in vitro, jak i in vivo. Nie znaleziono danych na temat wchłaniania i dystrybucji N-nitrozodietyloaminy. Brak jest informacji na temat zatruć ludzi oraz danych epidemiologicznych dotyczących jedynie N-nitrozodietyloaminy. N-Nitrozodietyloaminę można zaklasyfikować (ze względu na toksyczność ostrą) do kategorii 3 na podstawie zasad CLP. W badaniach krótkoterminowych N-nitrozodietyloamina wywierała działanie hepatotoksyczne. Po wielokrotnym podaniu zwierzętom N-nitrozodietyloaminy zanotowano zmiany nowotworowe. W opinii IARC (1987) N-nitrozodietyloamina była rakotwórcza dla wszystkich testowanych zwierząt. Na tej podstawie IARC sklasyfikowała ten związek jako prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi (grupa 2A). W Polsce do tej pory nie ustalono wartości NDS i/lub NDSCh dla N-nitrozodietyloaminy. Przygotowane opracowanie zostało wykonane zgodnie z proponowaną przez Komisję Europejską listą substancji zalecanych do naukowego opracowania i/lub weryfikacji normatywów higienicznych w ramach regulacji polityki bezpieczeństwa i higieny pracy (OSH). Proponuje się przyjąć dla N-nitrozodietyloaminy za wartość NDS stężenie 0,0007 mg/m3 (0,0002 ppm) i oznakowanie „Carc 1B” – działanie rakotwórcze kategorii zagrożenia 1B z przypisem „H350 – może powodować raka”. Brak jest podstaw do ustalenia wartości NDSCh oraz wartości dopuszczalnej w materiale biologicznym DSB. Zakres tematyczny artykułu obejmuje zagadnienia zdrowia oraz bezpieczeństwa i higieny środowiska pracy będące przedmiotem badań z zakresu nauk o zdrowiu oraz inżynierii środowiska.

EN

N-Nitrosodiethylamine (NDEA) is a yellow, oily liquid sensitive to light. Sources of nitrosamines exposure (among others NDEA) include tobacco, rubber products, cosmetics, pesticides, and some pharmaceuticals. The highest levels of occupational exposure to nitrosamines are in the rubber industry. In 2021, 49 people were occupationally exposed to NDEA in Poland, in 6 workplaces. The mutagenic and genotoxic activity of N-nitrosodiethylamine has been confirmed in both in vitro and in vivo tests. No data on the absorption and distribution of NDEA were found. There is no information on human poisoning and no epidemiological data on N-nitrosodiethylamine alone. N-Nitrosodiethylamine can be classified for acute toxicity into category 3, according to CLP rules. In short-term studies, NDEA had hepatotoxic effects. Neoplastic lesions were noted after repeated administration to animals. In the opinion of IARC (1987), N-nitrosodiethylamine was carcinogenic to all animals tested. On this basis, IARC classified N-nitrosodiethylamine as group 2A (probably carcinogenic to humans). In Poland, to date, no MAC and/or STEL values have been established for N-nitrosodiethylamine (NDEA). The prepared study was carried out by the European Commission’s proposed list of substances recommended for the scientific development and/or revision of hygiene standards within the framework of occupational safety and health (OSH) policy regulations (European Commission 2022). It is proposed to adopt for N-nitrosodiethylamine a concentration of 0.0007 mg/m3 (0.0002 ppm) as the MAC value and to include the label “Carc 1B” – carcinogenicity category 1B with the footnote “H350 – may cause cancer”. There is no basis for determining the STEL and BEI values. This article discusses the problems of occupational safety and health, which are covered by health sciences and environmental engineering.

12

Glifosat - frakcja wdychalna [N-(fosfonometylo)glicyna]. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Klimecka Agnieszka, Czerczak Sławomir, Jurewicz Joanna

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2024

|

Nr 1 (119)

29-79

PL

Glifosat jest bezwonnym ciałem stałym występującym w postaci białego krystalicznego proszku. Jest aktywnym składnikiem herbicydów o szerokim spektrum działania, a stosowany w mniejszych dawkach jest regulatorem wzrostu roślin i środkiem osuszającym. W Polsce od 2001 r. obowiązuje wartość NDS glifosatu na poziomie 10 mg/m3. W ciągu ostatnich 25 lat ukazało się wiele nowszych wyników badań dotyczących potencjalnego działania szkodliwego na płód i rakotwórczości glifosatu. Europejska Agencja ds. Chemikaliów (ECHA) podjęła ponowną ocenę właściwości glifosatu w celu ich przedstawienia Europejskiemu Urzędowi ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Rozpatrywano także nową klasyfikację zharmonizowaną glifosatu (zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu i Rady 1272/2008). W kontekście tych działań niezbędna była weryfikacja aktualnie obowiązującej w Polsce wartości NDS. Za podstawę wyprowadzenia wartości NDS przyjęto dawkę 155 mg/kg mc./dzień. Dawkę tę uznano za wartość NOAEL dla działania ogólnoustrojowego przy narażeniu myszy na glifosat drogą pokarmową. Nie znaleziono podstaw do zmiany dotychczas obowiązującej wartości NDS (10 mg/m3). Glifosat ma bardzo niską prężność par - narażenie będzie występować jedynie na pył glifosatu lub aerozol jego roztworu wodnego. Nie ma podstaw do ustalenia najwyższego dopuszczalnego stężenia chwilowego (NDSCh) glifosatu oraz wartości dopuszczalnej w materiale biologicznym (DSB). Glifosat nie spełnia kryteriów do oznakowania notacją „skóra”.

EN

Glyphosate is an odorless solid in the form of white crystalline powder. It is an active ingredient in broad-spectrum herbicides, which used at lower doses is a plant growth regulator and desiccant. In Poland since 2001 the MAC value for glyphosate is 10 mg/m3 . Over the past 25 years many new research findings have been published regarding the potential fetotoxicity and carcinogenicity of glyphosate. The European Chemicals Agency (ECHA) reassessed the properties of glyphosate in order to presenting them to the European Food Safety Authority (EFSA). A new harmonized classification of glyphosate was also considered (in accordance with Regulation 1272/2008 of the Parliament and of the Council). In this context, it was necessary to verify the MAC value currently in force in Poland. The basis for calculating the MAC value was the dose of 155 mg/kg bw./day, considered as the NOAEL for systemic effects after oral exposure in mice. No basis for changing the current MAC value (10 mg/m3 ) were found. It should be considered that glyphosate has a very low vapor pressure - exposure occurs to glyphosate dust or aqueous solution only. There are no basis to establish the STEL value and the Biological Exposure Index (BEI). Glyphosate do not meet the criteria for "Skin" notation.

13

Antrachinon – frakcja wdychalna. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Bruchajzer Elżbieta, Frydrych Barbara, Szymańska Jadwiga

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2024

|

Nr 4 (122)

5-49

PL

Antrachinon (9,10-antrachinon; AQ) to bezwonne, nierozpuszczalne w wodzie ciało stałe o niskiej prężności par. Wykorzystywany jest głównie do produkcji barwników antrachinonowych oraz w przemyśle celulozowo-papierniczym. W powietrzu występuje zwykle w postaci pyłów. Narażenie zawodowe występuje w rolnictwie, przemyśle chemicznym i papierniczym. Dane epidemiologiczne dotyczące narażenia zawodowego dotyczą tylko narażenia mieszanego na wiele substancji. Dokumentację dla antrachinonu i propozycję wartości NDS przygotowano zgodnie z zaproponowaną przez Komisję Europejską listą substancji zalecanych do naukowego opracowania i/lub weryfikacji normatywów higienicznych w ramach regulacji polityki bezpieczeństwa i higieny pracy (OSH – Occupational Safety and Health). Antrachinon to substancja rakotwórcza kategorii 1B, dla której w Polsce nie ustalono dotychczas wartości NDS. W badaniach toksyczności podprzewlekłej (podanie dożołądkowe) zaobserwowano u szczurów zmiany morfometryczne, hematologiczne oraz histopatologiczne nasilające się wraz ze wzrostem poziomu narażenia. Przewlekła ekspozycja zwierząt na AQ oprócz zmian nienowotworowych powodowała także zwiększone ryzyko powstawania nowotworów (wątroby, nerek, pęcherza moczowego), częściej występujące u szczurów niż u myszy (grupa 2B wg IARC). Antrachinon nie działał mutagennie ani genotoksycznie. Mechanizm działania toksycznego AQ może być związany z indukcją aktywności enzymów mikrosomalnych (szczególnie CYP2B) oraz tworzeniem hydroksylowych pochodnych, które mogą odpowiadać za działanie rakotwórcze. Przegląd danych literaturowych wskazuje, że narażenie na antrachinon może być związane z wdychaniem pyłów (cząstek stałych). Proponuje się przyjąć za NDS dla frakcji wdychalnej wartość 0,5 mg/m3 i umieścić oznakowanie „Carc. 1B” – działanie rakotwórcze kategorii 1B z odnotacją „H350: Może powodować raka”. Klasyfikacja jest zgodna z wykazem CLP. Brak podstaw do ustalenia wartości NDSCh i DSB.

EN

Anthraquinone (9,10-anthraquinone; AQ) is an odorless, water-insoluble solid with low vapor pressure. It is mainly used in the production of anthraquinone dyes and in the pulp and paper industry. It usually occurs in the air in the form of dust. Occupational exposure occurs in agriculture, the chemical industry, and the paper industry. Epidemiological data on occupational exposure concern only mixed exposure to many substances. The documentation for anthraquinone and the proposed OEL value were prepared in accordance with the list of substances recommended for scientific development and/or verification of hygiene standards proposed by the European Commission (2022) within the framework of the regulation of occupational safety and health (OSH - Occupational Safety and Health) policy. Anthraquinone is a category 1B carcinogen, for which no OEL value has been established in Poland so far. In subchronic toxicity studies (intragastric administration), morphometric, hematological and histopathological changes were observed in rats, which intensified with increasing exposure levels. Chronic exposure of animals to AQ, in addition to non-neoplastic changes, caused an increased risk of developing tumors (liver, kidney, urinary bladder), more frequently occurring in rats than in mice (group 2B according to IARC). Anthraquinone did not act mutagenic and genotoxic. The mechanism of toxic action of AQ may be related to the induction of microsomal enzyme activity (especially CYP2B) and the formation of hydroxyl derivatives, which may be responsible for carcinogenic effects. A review of literature data indicates that exposure to anthraquinone may be associated with inhalation of dust (particulate matter). It is proposed to adopt the OEL for the inhalable fraction as 0.5 mg/m3 and to label it “Carc. 1B” - carcinogenic effect of category 1B with the note “H350 - may cause cancer”. The classification is consistent with the CLP list. There is no basis for establishing STEL and BEI values.

14

1-Winylo-2-pirolidon. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Gromiec Jan

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2024

|

Nr 3 (121)

95-123

PL

1-Winylo-2-pirolidon (NVP) jest winylową pochodną 2 pirolidonu. Jest prekursorem poliwinylopirolidonu (PVP). Związek ten wykorzystuje się w przemyśle tworzyw sztucznych (produkcja poliwinylopirolidonu i kopolimerów m.in. z kwasem akrylowym, akrylanami, octanem winylu, akrylonitrylem, synteza żywic fenolowych) oraz farmaceutycznym. NVP występuje również jako składnik klejów, lakierów, środków kosmetycznych i środków czystości. NVP wykazuje ostrą toksyczność po podaniu drogą pokarmową, inhalacyjną i dermalną. Nie działa drażniąco na skórę, ale ciekły NVP działa silnie drażniąco na oczy. Nie działa uczulająco na skórę i nie jest również alergenem dla dróg oddechowych. Brak jest danych dotyczących obserwacji klinicznych po narażeniu ludzi na 1-winylo-2-pirolidon. Wielokrotne powtarzane narażenie inhalacyjne szczurów i myszy powodowało dysproteinemię, zmiany hematologiczne wskazujące na anemię oraz zmiany patologiczne w wątrobie, nosie i krtani. W nosie pary NVP wywoływały zmiany zapalne w nabłonku węchowym i oddechowym, a także w krtani. Nie wykazano działania genotoksycznego NVP w badaniach in vivo ani in vitro. Brak jest dostępnych danych dotyczących działania rakotwórczego NVP u ludzi. Pary NVP działają rakotwórczo na szczury, wywołując nowotwory wątroby, nosa i krtani. IARC uznała, że są ograniczone dowody działania rakotwórczego NVP i jego polimeru na zwierzęta doświadczalne i zaliczyła związek do grupy 3 (związek nieklasyfikowalny pod względem działania rakotwórczego u ludzi). NVP wchłania się w drogach oddechowych, przez skórę i drogą pokarmową i szybko ulega dystrybucji w organizmie. Metabolizowany jest do związków polarnych, wydalanych głównie z moczem. Proponuje się przyjąć za NDS dla 1-winylo-2-pirolidonu stężenie 0,1 mg/m3, a za NDSCh 0,2 mg/m Department of Toxicology, 6700 Ludwigshafen/Rhein [niepublikowany raport, cyt. za: European Commission 2003].. Ze względu na działanie drażniące i wchłanianie przez skórę zaproponowano oznakowanie: „skóra” oraz „I”.

EN

1-Vinyl-2-pyrrolidinone (NVP) is a vinyl derivative of 2-pyrrolidone. It is a precursor to polyvinylpyrrolidone (PVP). This compound is used in the plastics industry (production of polyvinylpyrrolidone and copolymers with acrylic acid, acrylates, vinyl acetate, acrylonitrile etc., synthesis of phenolic resins) and pharmaceutical industries. NVP exhibits acute toxicity after oral, inhalation and dermal administration. It is not irritating to the skin, but liquid NVP is severely irritating to the eyes. It does not cause skin sensitization and is not a respiratory allergen. There are no data on clinical observations following human exposure to 1-vinyl-2-pyrrolidone. Repeated inhalation exposure in rats and mice caused dysproteinemia, hematological changes indicative of anemia, and pathological changes in the liver, nose and larynx. In the nasal cavity, NVP vapors caused inflammatory changes in the olfactory and respiratory epithelium as well as in the larynx. No genotoxic effect of NVP was demonstrated in both in vivo and in vitro studies. No data are available regarding the carcinogenicity of NVP in humans. NVP vapors are carcinogenic to rats, causing cancer of the liver, nose and larynx. IARC concluded that there is limited evidence of carcinogenic effects of NVP and its polymer in laboratory animals and assigned it to Group 3 (not classifiable as to its carcinogenicity to humans). NVP is absorbed in the respiratory tract, through the skin and through the digestive tract and is rapidly distributed throughout the body. It is metabolized into polar compounds, excreted mainly in urine. It is proposed to adopt for 1-vinyl-2-pyrrolidinone a concentration of 0.1 mg/m3 as MAC value and 0.2 mg/m3 as MAC-STEL. Due to its irritating effect and absorption through the skin, it was proposed to label the compound as “I” and “skin”.

15

Wpływ ludzi na jakość wód w Polsce

Ciślak Marianna, Antos Joanna

Technologia Wody

|

2023

|

Nr 2 (80)

24-28

PL

Jakość wód powierzchniowych i gruntowych w Polsce budzi poważne zastrzeżenia. Dla ponad 90% przebadanych jednolitych części wód powierzchniowych określono zły stan wód. Stan i potencjał ekologiczny wskazują na pogarszające się warunki życia dla ekosystemów wodnych. Niepokojące są, również liczne doniesienia o przekroczonych wskaźnikach jakości wód gruntowych, będących źródłem wody do spożycia dla prawie 3 milionów Polaków. Za złą jakość wód odpowiedzialny jest przede wszystkim człowiek. W pracy omówiono główne źródła przedostawania się zanieczyszczeń do wód powierzchniowych i gruntowych.

EN

The quality of surface water and groundwater in Poland raises serious concerns. For more than 90% of the analysed surface water bodies, poor water status has been identified. Ecological status and potential indicate deteriorating living conditions for aquatic ecosystems. Also of concern are the numerous reports of exceeded quality indicators for groundwater, which is the source of drinking water for almost 3 million people in Poland. Man is primarily responsible for poor water quality. This article discusses the main sources of pollutants entering surface and groundwater.

16

Tal w wodach - czy to możliwe?

Karbowska Bożena, Zembrzuska Joanna

Technologia Wody

|

2023

|

Nr 2 (80)

36-38

PL

Tal jest pierwiastkiem toksycznym dla ludzi, zwierząt, mikroorganizmów i roślin [1-3] o toksyczności większej aniżeli rtęć, kadm i ołów [4], Doustna dawka śmiertelna dla człowieka wynosi 10 - 15 (µ/g. W USA przyjęto, że dopuszczalna zawartość talu w wodzie pitnej nie powinna przekraczać 2 µg/L, podczas gdy w Polsce żadna norma nie została ustalona [5].Szkodliwe działanie związków tego metalu wynika z podobieństwa kationu talu(l) do jonu potasu i wchodzenia w jego szlaki metaboliczne. Tal podstawiając się - wbudowując się w produkt - w miejsce potasu w licznych reakcjach biochemicznych, zmienia szereg procesów fizjologicznych, inhibitując w ten sposób aktywność kluczowych enzymów, m. in.: kinaz, trans-feraz, hydrolaz, oksydoreduktaz [5]. Ponadto wiąże się on z grupami tiolowymi, co powoduje wzrost przepuszczalności błon mitochondriów i nieodwracalne uszkodzenie rybosomów [6]. Tal natychmiast wnika do krwioobiegu i jest transportowany przez cały organizm, co prowadzi do jego akumulacji w kościach, nerkach i układzie nerwowym. Przyczyną klasycznych objawów zatrucia talem są wrzody żołądka i jelit, łysienie i polineuropatia. Inne objawy obejmują zaburzenia gastralne, bezsenność, paraliż, utratę masy ciała, krwawienie wewnętrzne, uszkodzenie mięśnia sercowego a w konsekwencji śmierć [4], Na ogół metal ten występuje w środowisku na niskim poziomie stężeń, jednakże działalność antropogeniczna w sposób znaczący podwyższa jego powszechnie spotykaną zawartość (w odniesieniu do tła geochemicznego). Tal i jego związki są lepiej rozpuszczalne w wodzie niż inne metale ciężkie, co sprawia, że charakteryzują się one znaczącą mobilnością. Dwa główne źródła talu to emisja naturalna (wulkaniczna) i antropogeniczna: spalanie węgla, górnictwo i hutnictwo rud cynkowo-ołowiowych.

EN

Thallium is a toxic element for humans, animals, microorganisms and plants[1-3] with higher toxicity than mercury, cadmium and lead [4]. Oral dose lethal for humans is 10 -15 µg/g. In the USA, it was assumed that the permissible thallium content in drinking water should not exceed 2 µg/L, while in Poland no standard has been established [5]. The harmful effect of compounds of this metal is due to the similarity of the thallium(I) cation to potassium ion and entering its metabolic path-ways. Tal substituting - building in into a product - instead of potassium in numerous biochemical reactions, it changes the series physiological processes, thus inhibiting the activity of key enzymes, including: kinases, transferases, hydrolases, oxido-reductases [5]. Moreover, it binds with sulfhydryl groups, which increases the permeability of mitochondrial membranes and irreversible damage to ribosomes [6], Tal immediately penetrates the bloodstream and is transported throughout the body, leading to its accumulation in bones, kidneys and nervous system. The cause of the classic symptoms thallium poisoning are stomach and intestinal ulcers, alopecia and polyneuropathy. Other symptoms include astral disturbances, insomnia, paralysis, weight loss, internal bleeding, myocardial damage and, consequently, death [4]. In general, this metal is present in the environment at low concentration levels, however, anthropogenic activity significantly increases its universality encountered content (in relation to the geochemical background). Thallium and its compounds are better soluble in water than other heavy metals, which makes them characterized significant mobility. The two main sources of thallium are natural (volcanic) emissions and anthropogenic: burning coal, mining and metallurgy of zinc-lead ores.

17

Czy specjacja pierwiastków w wodzie ma sens? Część IV - formy chemiczne manganu w wodzie

Rychlewski Paweł, Zembrzuska Joanna, Kamgar Elham, Różańska Maria

Technologia Wody

|

2023

|

Nr 4 (82)

52-56

PL

Mangan jest jednym z wielu pierwiastków naturalnie występujących w przyrodzie. Jest on niezbędny do prawidłowego działania organizmów ludzi, roślin oraz zwierząt lądowych i wodnych. Jego największe złoża znajdują się w Republice Południowej Afryki, jednakże wiele krajów, takich jak: Australia, Brazylia, Chiny, Gabon, Ghana, Wybrzeże Kości Słoniowej, Indie czy Malezja, posiadają całkiem spore zasoby tego pierwiastka. Mangan w procesach fizjologicznych, zachodzących w organizmach wielokomórkowych, odgrywa bardzo ważną rolę jako element strukturalny metaloenzymów, odpowiedzialnych za wiele kluczowych funkcji, takich jak: redukcja stresu oksydacyjnego, neutralizacja zbędnego materiału genetycznego, detoksykacja organizmu czy prawidłowe działanie układu nerwowego. Na całym świecie prowadzone są badania, których celem jest empiryczne potwierdzenie odpowiednich stężeń manganu dla rozlicznych zwierząt zamieszkujących różne środowiska na naszej planecie. Prowadzi się również badania dotyczące stężeń manganu w różnorodnych środowiskach, w których żyją różne gatunki zwierząt, roślin oraz ludzie. Mangan, podobnie jak wiele pierwiastków i związków chemicznych w nadmiarze, może powodować efekty uboczne, które w przypadku ludzi obejmują szereg zaburzeń neurologicznych, niekiedy podobnych do objawów choroby Parkinsona.

EN

Manganese is one of many elements naturally occurring in nature. It is necessary for the proper functioning of human bodies, plants and land and aquatic animals. Its largest deposits are located in South Africa, however, many countries such as Australia, Brazil, China, Gabon, Ghana, Cóte d'lvoire, India and Malaysia have quite large resources of this chemical element. Manganese plays a very important role in the physiological processes occurring in multi cellular organisms, as a structural element of metalloenzymes, responsible for many key functions, such as: reduction of oxidative stress, neutralization of unnecessary genetic material, detoxification of the body and proper functioning of the nervous system. Research is being conducted around the world to empirically confirm the appropriate concentrations of manganese for various animals living in different environments on our planet. Research is also carried out on manganese concentrations in various environments where various types of animals, plants or people live. Manganese, like many elements and chemical compounds in excess, can cause side effects, which in humans include a number of neurological disorders, sometimes similar to the symptoms of Parkinson's disease

18

Czy specjacja pierwiastków w wodzie ma sens? Część II - Formy chemiczne rtęci w wodzie

Rychlewski Paweł, Kamgar Elham, Zembrzuska Joanna

Technologia Wody

|

2023

|

Nr 2 (80)

29-32

PL

Rtęć uznawana jest za jeden z najbardziej szkodliwych i toksycznych metali występujących powszechnie w skorupie ziemskiej. Jej głównym naturalnym źródłem są erupcje wulkanów, gazy oraz wody geotermalne. W ubiegłym stuleciu znacznie wzrosło użycie Hg w przemyśle, z uwagi na jej silne właściwości bakterio- i grzybobójcze. Dodawano wtedy znaczne ilości trimerosalu (sól sodowa kwasu 2-etylortęciotiosalicylowego) do szczepionek, kosmetyków, farb i lakierów. Toksyczność Hg jest Inie skorelowana z formami, w jakich występuje. Dla człowieka najbardziej niebezpieczne są pochodne metylo- i etylortęci, które uznaje się za silne trucizny i neurotoksyny. Od początku XXI wieku trwają prace legislacyjne nad zmniejszeniem użycia raz wyeliminowaniem rtęci z przemysłu energetycznego oraz ciężkiego.

EN

Mercury is considered one of the most harmful and toxic metals commonly found in the earth's crust. Its main natural Diirces are volcanic eruptions, geothermal gases and geothermal waters. In the last century, its use in industry nas increased significantly due to its strong bactericidal and fungicidal properties. At that time, significant amounts of thimerosal (2-ethyl-lercuric thiosalicylic acid sodium salt) were added to vaccines, cosmetics, paints and varnishes. Hg toxicity is strongly corre-ited with the forms in which it occurs; the most dangerous for humans are methyl- and ethylmercury derivatives, which arę ansidered to be strong poisons and neurotoxins. Since the beginning of the 21st century, legislative work has been underway to reduce the use and eliminate mercury from the energy and heavy industries.

19

Czy specjacja pierwiastków w wodzie ma sens? Cz. III: Formy chemiczne arsenu w wodzie

Rychlewski Paweł, Zembrzuska Joanna, Kamgar Elham

Technologia Wody

|

2023

|

Nr 3 (81)

38-40

PL

Arsen (As) jest pierwiastkiem chemicznym z grupy azotowców posiadającym właściwości niemetalu. Występuje w skorupie ziemskiej w połączeniu z siarką oraz metalami, zwłaszcza srebrem, ołowiem, miedzią, niklem, antymonem, kobaltem i żelazem. Arsen łatwo przenika ze skał skorupy ziemskiej do wód powierzchniowych oraz podziemnych w formie arsenianów o wartościowości +III oraz +V. Ponadto tworzy mono- i dimetylowe pochodne organiczne posiadające właściwości toksyczne i niebezpieczne dla zdrowia i życia populacji ludzkiej. Wydobycie tego pierwiastka w formie AS2O3wynosi około 35 000 ton w skali roku, a jego największymi eksporterami na świecie są Chiny oraz Chile. Arsen stosowany był jako lek na wiele chorób: astma, malaria, gruźlica, cukrzyca, białaczka i inne. Jednak wraz z rosnącą świadomością naukową został on wycofany z użytku, z powodu silnych właściwości toksycznych.

EN

Arsenic (As) is a chemical element from the group of nitrides with the properties of a non-metal. It occurs in the earth's crust in combination with sulfur and metals, especially silver, lead, copper, nickel, antimony, cobalt and iron. Arsenic easily penetrates from the rocks of the earth's crust to surface and underground waters in the form of arsenates with valency +III and +V. Moreover, it forms mono- and dimethyl organic derivatives with toxic and dangerous properties for the health and life of the human population. The extraction of this element in the form of AS2O3 is about 35,000 tons per year, and its largest exporters in the world are China and Chile. Arsenic was used as a medicine for many diseases: asthma, malaria, tuberculosis, diabetes, leukemia and others. However, with the growing scientific awareness, it was withdrawn from use due to its strong toxic properties.

20

N-Nitrozodipropyloamina. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego

Szymańska Jadwiga, Frydrych Barbara, Bruchajzer Elżbieta

Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy

|

2023

|

Nr 4 (118)

51-77

PL

N-Nitrozodipropyloamina (NDPA) jest jasnożółtą, klarowną cieczą, wrażliwą na światło. Jest to substancja chemiczna produkowana w małych ilościach do celów badawczych. Niewielkie ilości N-nitrozodipropyloaminy powstają jako produkt uboczny podczas procesów produkcyjnych (środki chwastobójcze, niektóre wyroby gumowe). W Polsce liczba narażonych na NDPA w 2019 r. wynosiła 149, a w 2020 r. 183 osoby, wśród których przeważały kobiety. N-Nitrozodipropyloamina jest substancją z listy priorytetowej ACSH (The Advisory Committee on Safety and Health at Work). Jest klasyfikowana jako substancja o małej lub umiarkowanej toksyczności ostrej. Informacje na temat toksyczności tego związku pochodzą głównie z wyników niewielkiej liczby badań na zwierzętach laboratoryjnych. Brak jest badań epidemiologicznych. W kilku badaniach dotyczących narażenia drogą pokarmową stwierdzono zmiany w przyroście masy ciała, uszkodzenie wątroby oraz zmiany nowotworowe. Działanie genotoksyczne NDPA obserwowano w badaniach zarówno w warunkach in vitro, jak i in vivo. NDPA jest klasyfikowana jako substancja rakotwórcza kategorii 1B, co oznacza, że ma potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym klasyfikacja opiera się na badaniach przeprowadzonych na zwierzętach. EPA i IARC sklasyfikowały ten związek jako prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi (grupa 2B). Proponuje się przyjąć dla N-nitrozodipropyloaminy za wartość NDS stężenie 0,045 mg/m3 i oznakowanie „Carc. 1B”. Brak jest podstaw do ustalenia wartości chwilowej NDSCh oraz dopuszczalnej w materiale biologicznym DSB.

EN

N-Nitrosodipropylamine (NDPA) is a pale yellow, clear liquid that is sensitive to light. It is a chemical produced in small quantities for research purposes. Small amounts of N-nitrosodipropylamine are arised as a by-product during production processes (herbicides, some rubber products). In Poland, the number of people exposed to NDPA in 2019 was 149 and in 2020 - 183 people, among whom women predominated. N-Nitrosodipropylamine is a substance on the ACSH (The Advisory Committee on Safety and Health at Work) priority list. It is classified as a substance of low to moderate acute toxicity. Information on the toxicity of this compound comes mainly from the results of a small number of laboratory animal studies. Epidemiological studies are lacking. A few studies on oral exposure have reported changes in body weight gain, liver damage and neoplastic changes. Genotoxic effects of NDPA have been observed in both in vitro and in vivo studies. NDPA is classified as a category 1B carcinogen, meaning that it has potential carcinogenic effects in humans, with classification based on animal studies. EPA and IARC have classified the compound as possibly carcinogenic to humans (Group 2B). It is proposed to adopt for N-nitrosodipropylamine a concentration of 0.045 mg/m3 as MAC value and to label “Carc. 1B”. There is no basis for setting an instantaneous value and the limit in biological material.